غرّ محجّلة دوالح ضمّنت * حمل اللّقاح و كلّها عذراء
سحم فهنّ إذا نظمن فواحم * سود و هنّ إذا ضحكن وضاء
لو كان من لجج السّواحل ماؤه * لم يبق فى لجج السّواحل ماء
آنگاه « ابن قتيبه » متوجّه فنونى مانند : توشيح « 1 » ، التفات « 2 » ، كنايه « 3 » ، تكرار « 4 » مىگردد كه بعدا داخل در عنوان علم بديع شد ، و از استعاره « 5 » و افراط در وصف « 6 » ، و مجاز سخن به ميان آورد .
- 9 - « 8 »
اين نوع فنون بيانى و ادبى همچنان افزايش مىيابد ، و بر سبكهاى شعرى و نثرى چيره مىشود ، و ليكن همچنان سرگردان و پوينده كسى است كه دوروبرش را بگيرد ، و يا اينكه نخستين نام را با تأليف كتابى ويژه ، براى آن فنون ، وضع كند ، باشد كه زير آن نام و يا اطراف آن گرد آيند . و در نتيجه صورت خاصّ بلاغى و يا نقدى دقيق يا تقريبى خود را بگيرند ، و وجود آنها همراه اعتبار علمى و فنّى باشد ، در اين ميان يكباره اميرى از دودمان عباسيان پديد مىآيد ، و اين آرزوى فنون بديعى را جامه عمل مىپوشاند ، و خشت اول بنيان علوم بلاغتى را نهاد كه گسترش يافت ، و نام و نشان معروف « علوم بلاغت عربى » را به خود گرفت ، آن امير عبّاسى ، عبد اللّه بن المعتزّ ( متوفّى به سال 296 ه ) ، صاحب كتاب « البديع » « 7 » است ، ابن المعتزّ اعتراف نموده كه اين نامگذارى از ابتكارات او نيست ، بلكه نامگذارى « محدثين » است . خوب است بگذاريم ابن معتزّ خود روشن نمايد كه وى از نظر علمى و فنّى كدام حلقه از حلقههاى تاريخ « بديع » است .
هامش
( 1 ) - تأويل مشكل القرآن ، به تصحيح استاد سيد احمد صقر ، ص 223 .
( 2 ) - تأويل مشكل القرآن ، ص 199 .
( 3 ) - تأويل مشكل القرآن ، ص 180 .
( 4 ) - تأويل مشكل القرآن ، ص 102 .
( 5 ) - تأويل مشكل القرآن ، در خلال سخن از استعاره
( 6 ) - تأويل مشكل القرآن ، ص 77 .
( 8 ) قبل از اين شماره ، شماره ( 7 ) بود ؛ بنابراين يا شماره ( 8 ) از رأس يكى از قسمتهاى قبل افتاده ، و يا شماره ( 9 ) محرّف از ( 8 ) است .
( 7 ) - اين كتاب براى نخستين بار سال 1935 از روى نسخه كتابخانه « اسكوريال » با تصحيح مستشرق روسى استاد كراتشقوفسكى ( تلفظ عربى كلمه« Kratchkovsky »است . ) انتشار يافت ، سپس در مصر سال 1945 م . با تصحيح استاد عبد المنعم خفاجى به چاپ رسيد .