وى در آغاز همين كتابش ( البديع ) مىگويد : ما در ابواب اين كتابمان ، ( كتاب البديع ) برخى از آنچه در قرآن ، و لغت ، و احاديث پيامبر خدا ( ص ) و در كلام اعراب و جز ايشان ، و در اشعار پيشينيان يافتهايم ، از آن نوع كه « محدثان » بديع ناميدهاند ، تقديم داشتهايم ؛ تا دانسته شود كه بشّار و مسلم ، و ابو نواس ، و كسانى كه از ايشان تقليد كردهاند ، و راهشان را رفتهاند به اين فن پيشى نجستهاند ؛ بلكه آن فن در اشعارشان بسيار آمده ، و در زمانشان شناخته شده تا جايى كه به آن اسم موسوم گرديده و آن اسم ( بديع ) بيانگر و دليل فنون بديع واقع شده است .
بديع « 1 » را نزد ابن المعتزّ پنج نوع باشد : استعاره « 2 » ، تجنيس « 3 » ، مطابقه « 4 » ، ردّ دنبالههاى كلام بر بخشهاى نخستين آن « 5 » ، مذهب كلامى « 6 » ، و با آن باب ، ابواب بديع نزد ابن المعتزّ كامل شده است .
آنگاه وى برخى از محاسن نظم و نثر را بيان مىدارد و سيزده نوع آن را برمىشمارد كه عبارت است از : التفات « 7 » ، و اعتراض « 8 » ، و رجوع « 9 » ، و حسن الخروج « 10 » ، و تأكيد مدح با چيزى شبيه به ذم « 11 » ، و تجاهل عارف « 12 » ، و جدّى در قالب شوخى « 13 » ، و حسن تضمين « 14 » ، و تعريض « 15 » ، و كناية ، و افراط در وصف « 16 » ، و حسن تشبيه « 17 » ، و « اعنات المرء نفسه « 18 » ( در تنگنا قرار دادن آدمى خويشتن را ) يا « لزوم ما لا يلزم » حسن ابتدا « 19 » « 20 » . و او را مانعى نيست از اينكه همه اين انواع زير نام « بديع » داخل شود .
و از آن بيان ، مطالب زير را معتقد مىشويم :
اول : ابن المعتزّ نخستين كسى است كه در اين فنّ كتاب نوشته است .
دوم : آنچه را او زير نام « بديع » بيان داشته ، در زمان حاضر ، داخل در عنوان « علوم بلاغت » ، و مخصوصا علم بيان و بديع است .
هامش
( 1 ) - البديع ، چاپ مصر ص 15 .
( 2 ) - البديع ، چاپ مصر ص 19
( 3 ) - البديع ، چاپ مصر ص 55 .
( 4 ) - البديع ، چاپ مصر ص 74 .
( 5 ) - البديع ، چاپ مصر ص 74 .
( 6 ) - البديع ، چاپ مصر ص 101 .
( 7 ) - البديع ، چاپ مصر ص 106 .
( 8 ) - البديع ، چاپ مصر ص 108 .
( 9 ) - البديع ، چاپ مصر ص 108 .
( 10 ) - البديع ، چاپ مصر ص 109 .
( 11 ) - البديع ، چاپ مصر ص 211 .
( 12 ) - البديع ، چاپ مصر ص 111 .
( 13 ) - البديع ، چاپ مصر ص 112 .
( 14 ) - البديع ، چاپ مصر ص 112 .
( 15 ) - البديع ، چاپ مصر ص 115 .
( 16 ) - البديع ، چاپ مصر ص 116 .
( 17 ) - البديع ، چاپ مصر ص 121 .
( 18 ) - البديع ، چاپ مصر ص 132 .
( 19 ) - البديع ، چاپ مصر ص 137 .
( 20 ) همه بابهاى فوق با همان نامها در متن بديع القرآن و ترجمه حاضر آن آمده است .