آخر آن گفته شده :
« ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ »
- ، در اين صورت در آن عيب موسوم به « سوء جوار » پيش مىآمد ؛ سوء جوارى كه سبب سنگينى تركيب كلام ، و سنگينى تركيب كلام تا اندازهاى موجب سختى تلفّظ كلام مىشد . پس به اين جهت از ترتيب نظم به رعايت « حسن جوار » عدول شد ، و همانا سوء جوار به سبب پى هم درآمدن سه حرف متقارب المخرج حاصل مىشود ، و آن سه حرف طاء ، و تا ، و ياء است ، كه در قول خداى
« لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ »
جاى دارد . و هرگاه نظم كلام بر آن وضعى باشد كه ( در آيه ) آمده ، از آن محذور در أمان است و چون اين محذور در ترتيب نظم آخر آيه وجود ندارد ، نظم آن به ترتيب آمد ، و مفعولى را كه فعل بدون واسطه به آن متعدّى شده ، بر مفعولى كه با حرف جرّ به آن متعدّى گرديده ، مقدّم آورد و گفت :
« ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ »
و از اين قسم است ، قول خداى - تعالى -
« قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ
« 1 »
»
و در مثل چنين موردى بلاغت ايجاب مىكند كلام بر وجهى بيايد كه آمده است ؛ زيرا اگر جمله وسط كلام ، در يكى از دو طرف اول و آخر قرار گيرد ، لازم مىآيد ( دو ) لفظ « الى » پشت سر هم قرار گيرد ، و يا پىدرپى آمدن حروف بسيار كلام سنگين مىشود ، و تعادل آن درهم مىريزد ، و در نتيجه به سبب سوء جوار كلام معيوب مىشود ، پس لازم شد كه سخن بر همان صورتى كه هست بيايد .
و از جمله موارد تهذيبى كه شبيه به اين مورد مىباشد ، قول خداى - تعالى - است :
« وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَ لَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ
« 2 »
»
ممكن است گويندهاى بگويد : « فايده دو فاصله ( آن دو آيه ) چيست ؟
درحالىكه ما قبل آن دو فاصله از وجود آنها بىنياز گردانيده است . در جواب گفته مىشود : « در كلام تقديم و تأخيرى رخ داده كه وقتى معلوم شود ، اين پرسش خودبخود از بين مىرود ، و بيان آن تقديم و تأخير اين است ، كه گفته شود : « و منهم من ينظر اليك و لو كانوا لا يبصرون » و تقديم و تأخير آيه ديگر چنان است ، و بر اين تقديم و تأخير اشكال كسى وارد مىشود كه مىگويد : « موجب بناى كلام بر تقديم و تأخير كه يكى از اسباب تعقيد كلام است چيست ؟ » در جواب گوييم : « موجب آن طلب مماثلت و همانندى ميان مقاطع آيه به فواصل آيات ما قبل و ما بعد است ، آيه قبل از آن ، اين آيه است :
« وَ إِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَ لَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِيءٌ مِمَّا
هامش
( 1 ) - سورة يونس ؛ 10 ، آيه 35 .
( 2 ) - سورة يونس ؛ 10 ، آيات 42 - 43 .