باب جمع ميان مختلف و مؤتلف « 1 »
و آن عبارت از اين است كه سخنور بخواهد ميان دو ممدوح مساوات برقرار كند ؛ پس در مدح آن دو ، مجموعهاى از معانى مساوى مىآورد ، سپس در نظر مىگيرد يكى از آنها را بر ديگرى برترى دهد ، به گونهاى كه از مدح آن ديگر نكاهد ، و به منظور چنان ترجيح معانيى مىآورد كه با مساوات در مدح مخالف است ، و اين باب از ابوابى است كه محتاج به شاهد امثال شعرى است تا حقيقت معناى آن - هنگام شاهد آوردن براى آن ، از آيات قرآن - معلوم باشد ؛ زيرا شعر معناى آن باب را واضح مىگرداند . و در اين باب اشعارى مانند اشعار « خنساء » در مدح برادرش « صخر » روايت نشده است ، وى مىخواسته صخر را در فضيلت همسان پدرش قرار دهد ، و حقّ پدر را با افزودن فضيلتى نه به گونهاى كه از مدح فرزند بكاهد ، مراعات نمايد ؛ پس گفته است : « 2 » ( كامل )
جارى أباه فاقبلا و هما * يتعاوران ملاءة الحضر
و هما و قد برزا كانّهما * صقران قد حطّا الى وكر
حتّى إذا نزت القلوب و قد * لمزّت هناك العذر بالعذر
و علا هتاف النّاس أيّهما * قال المجيب هناك : لا ادرى
برقت صحيفة وجه والده * و مضى على غلوائه يجرى
أولى فاولى أن يساويه * لو لا جلال السّنّ و الكبر
و از اين باب است گفتار برخى از شاعران محدث « 4 » « 3 » ( كامل )
خلقوا و ما خلقوا لمكرمة * فكانّهم خلقوا و ما خلقوا
رزقوا و ما رزقوا سماح يد * فكانّهم رزقوا و ما رزقوا
پس هر صدر از هر بيت مؤتلف المعنى ، و هر عجز از هر بيت مختلف المعنى است ، و هر بيت جامع ميان مؤتلف و مختلف است .
هامش
( 1 ) - منابع بحث اين باب : الصّناعتين ص 401 ، خزانة ابن حجّة ص 430 ، حسن التوسّل ص 76 ، نهاية الأرب ، ج 7 ص 151 .
( 2 ) - انيس الخنساء فى شرح ديوان الخنساء ، چاپ بيروت سال 1888 م ص 43 و روايت شعر در ديوان بجاى « ملاءة الحضر » ، « ملاءة الفخر » آمده است .
( 3 ) - خزانة ابن حجّة الحموى ص 70 .
( 4 ) اديبان شاعران عصر عبّاسى را به « محدث » ملقّب نمودهاند . ر ك : مقدّمه مصحّح طبقات الشعراء ابن معتزّ ص 5 .