قوانين الهى و فرمانبردارى خداوند وظيفهاى واجب ، و لازم است پيروى شود ، و هركس آن را مورد عمل قرار دهد اين وعده شامل او مىگردد ، و تجاوز از قوانين الهى معصيت است و « مخلوق را اطاعتى در معصيت خالق نيست » « 1 » پس موافقت با تجاوز كسى كه متجاوز از حدود الهى است جايز نيست ، و به آن سبب ضمير خالدا فيها ، مفرد آورده شده است .
و ديگرى معتقد شده كه ضمير
( خالِدِينَ فِيها )
( در مورد مخلّدان در بهشت ) به منظور انسجام نظم كلام جمع آورده شد ؛ زيرا چون خداى - سبحانه - جنّات را با صيغه جمع آورد ، آن را با صيغه جمع در
« خالِدِينَ »
مجاور ساخت ، و چون « نار » را به لفظ مفرد آورد ، آن را با صيغه مفرد مجاور ساخت و گفت :
« خالِداً فِيها »
؛ تا كلام به ملايمت و حسن جوار متّصف شود ، و بنابراين كلام داخل در باب ائتلاف الفاظ با معانى است ، و اين تأويل به حقيقت شبيهتر از وجه اوّل است .
و به نظر من ، ضمير
« خالِدِينَ فِيها »
( مخلّدان در بهشت ) از آن جهت به صيغه جمع آورده شد كه هركس داخل بهشت شود ، صفت خلود يابد ؛ هرچند درجات خلوديافتگان متفاوت است ؛ و دليل آن قول خداى - تعالى -
« وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ
« 2 »
»
است كه شامل همه واردشوندگان مىگردد ، و در ميان دوزخيان كسانى هستند از قبيل كافران و منافقان كه متّصف به خلود ( در دوزخ ) مىباشند ، و كسانى مانند مؤمنان گناهكار كه مخلّد نيستند ، پس ، صيغه جمع در آنجا جايز آمد ، و در اينجا روا نشد ؛ زيرا خالدان در آتش يك گروهند ، چرا كه منافقان در حقيقت كافرانند ، و مخلّدان در جنّتها ، هرچند صفت خلود شامل همه آنهاست ، ليكن ، برحسب درجاتى كه به سبب كارهاى مقبولشان حايز گشتهاند ، داراى گروهها و مراتبى مىباشند .
و مثال « جمع المختلفة و المؤتلفة » بر اسلوب شعر دوم در قرآن كريم ، قول خداى - تعالى - است :
« قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا
« 3 »
»
پس آنان گمان بردند كه ايمان تنها اعتراف به زبان است ، نه اعتقاد قلبى ، ازاينرو ، قول خداى - تعالى -
« وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا »
آمد درحالىكه با قول آنان
« آمَنَّا »
مؤتلف است ؛ و حال آنكه آنان معتقدند كه ايمان ، تنها اقرار به زبان است ، و قول خداى - تعالى -
« قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا »
با قول آنان
« آمَنَّا »
مختلف است ، و با قول خداى - سبحانه -
« وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ »
مؤتلف است ؛ و اللّه اعلم .
هامش
( 1 ) - نگاه كن به : مجلّد دوم الجامع الصّغير ص 402 ، چاپ بولاق ، و النهاية تأليف ابن الاثير ، ج 3 ص 46 ، چاپ بولاق ، سال 1311 ه .
( 2 ) - سورة الحجر ؛ 15 ، آيه 48 .
( 3 ) - سورة الحجرات ؛ 49 ، آيه 14 .