كه بليغترين و عظيمترين شعرى داراى صحّت تقسيم است ، مقايسه كنى ، مىفهمى چه اندازه بلاغت آيه و بلاغت آن بيت ، تفاوت دارد ؛ زيرا كلمات بيت سيزده كلمه است و در ميان آن ، دو كلمه وجود دارد كه جز براى اعتدال وزن و قافيه آورده نشده است ؛ كه خلاصه مضمون مصراع دوم بيت اين است كه مىگويد :
« و لا اعلم ما فى الغد »
( آنچه فردا تحقّق مىيابد نمىدانم ) و استقرار وزن و قافيه او را مجبور كرده شعر را به صورتى بسرايد كه سروده است .
پس ملاحظه كن قافيه بيت و فاصله آيه چقدر تفاوت دارد ! و محتواى آيه را بنگر كه مؤمنان را در زمانهاى سهگانه مدح نموده است ، و ببين آنچه بر روى هم در اين مدح مورد اشارت قرار گرفته كه عبارت است از : ايمان به همه كتابهاى آسمانى و همه پيامبرانى كه خدا فرستاده و ايمان به آنچه در مورد قيامت تحقّق مىيابد و ايمان به آنچه كتابهاى آسمانى به آن تصريح كردهاند از همه امورى كه مربوط به حساب قيامت ، و سؤال و جواب ، و صراط ، و ميزان ، و بهشت و دوزخ ، و همه انواع پاداش و كيفر ، و تفاصيل اين اجمالى است كه اگر معانى آن را با الفاظ موضوع خودش بيان كنى ، همه عوالم هستى را پر مىكند ، و آنچنان است كه خداى - رحمان با گفتارش - سبحانه - خبر داده است :
« وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ »
« 1 » ، پس گوينده اين كلام منزّه است ، و اين بيت كجا و آيه كجا ! كه فاصله ميان آن دو كلام همان فاصله ميان گويندگان آن دو كلام است ، بلكه بيت كجا و كلام پيامبر خدا ( ص ) كه :
« ليس لك من مالك الّا ما أكلت فأفنيت ، او لبست فأبليت ، او تصدّقت فأمضيت « 2 » » ، بلكه بيت كجا و گفتار على ( ع ) كجا ! ؛ آن گفتار از كلامى است كه ابو عبيده در كتاب « الامثال » دربارهاش گفته است : « امام على ( ع ) كلمهاى ابداع نموده كه طمعها را از گفتن نظير آن بريده ؛ سه كلمه در مناجات ، و سه كلمه در علم ، و سه كلمه در ادب است ، امّا سه كلمهاى كه در مناجات است ، قول اوست : « كفانى عزّا ان تكون لى ربّا ، و كفانى فخرا ان أكون لك عبدا ، أنت لى كما احبّ فوفّقنى لما تحب . » و امّا سه كلمهاى كه درباره علم است قول اوست : « المرء مخبوء تحت لسانه » و « تكلّموا تعرفوا ، ما ضاع امرؤ عرف قدره » و امّا آن سه كلمهاى كه در ادب است ، قول او است : « انعم على من شئت تكن اميره ، و استغن عمّن شئت تكن نظيره و احتج الى من شئت تكن أسيره » ، و اين كلمات ( اخير ) بود كه مىخواستم بيان كنم ، از آن رو كه داخل در اين معنى ( صحّت تقسيم ) است .
هامش
( 1 ) - سورة لقمان ؛ 31 ، آيه 27 .
( 2 ) - نگاه كن به : صحيح مسلم ، ج 2 ، ص 38 .