تفصيل آيه اوّل اين است كه آن ، همه اوصاف پسنديده را دربرگرفته است ، زيرا مؤمنان به همه عبادات متّصف شدهاند ، چونكه همه عبادات دو نوع است : بدنى و مالى ، و عبادت بدنى دو قسم است : عبادت باطن و عبادت ظاهر . و عبادت مالى نيز دو قسم است : عبادتى كه مال و بدن در آن شريكند ، مانند حجّ ، جهاد ، و عبادتى كه مخصوص به مال است ، مانند : زكات و صدقههاى مستحبّى با اقسام گوناگونش . پس قول خداى - تعالى :
« يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ »
اشاره به عبادت باطنى است ؛ زيرا ايمان تصديق است ، و آن از كارهاى دل است . و قول خداى - تعالى - :
وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ »
تصريح به عبادت ظاهر است . و قول خداى - عزّ و جلّ - :
« وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ »
اشاره به عبادت مالى است . پس اين آيه همه اقسام عبادت را بر وفق ترتيب ، دربرگرفته است ؛ زيرا عبادت باطنى بر عبادت ظاهرى ، و عبادت بدنى بر عبادت مالى مقدم شده است ؛ پس آيه ، جميع اقسام عبادات را ، با رعايت ترتيب ، دربرگرفته است ؛ علاوه بر اينكه خداى - سبحانه - آنان را به پاكى از همه اوصاف نكوهيده كسب مال - از نوع : خيانت ، و دزدى ، و ربا ، و غصب ، - موصوف نموده است ؛ زيرا رزق آنان را به خود نسبت داده ؛ تا اشاره كند به اينكه مالشان ؛ حلال و پاكيزه است ؛ چونكه جز روزى حلال به خداى - سبحانه - منسوب نمىگردد و روزى حرام دستاورد بنده است ، و ( آن تحصيل روزى حرامش « 2 » ) بنا بر رأى صحيح به سبب قضا و قدر الهى است ، ليكن نسبت دادن آن به خداى - سبحانه - به سبب حفظ ادب ، در حضرت او - عزّ و جلّ - جايز نيست .
و امّا آيه دوم :
« وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ »
، اين آيه همه اقسام زمان را بيان نموده ؛ كه ايمان اين مؤمنان به آنچه بر پيامبر ( ص ) نازل شده ، ايمان در زمان حال ، و ايمانشان به آنچه بر پيامبران پيش از وى نازل شده ، ايمان در زمان گذشته و يقينشان به جهان آخرت ، ايمان در آينده است . آنگاه خداوند به وصف ايمانشان به آخرت افزوده ؛ زيرا اعلام داشته است كه آن ، ايمانى از روى يقين است ؛ تا به آن وسيله نشان دهد كه ايمانشان به راستگويى پيامبر ( ص ) و اطمينانشان به تحقّق وقوع غير قابل شك و شبهه آنچه پيامبر از وقوعش خبر داده ، قوىّ است .
و هرگاه ميان معنى اين آيه - كه داراى دوازده كلمه است - و ميان شعر زهير : ( طويل )
« و أعلم ما فى اليوم و الامس قبله * و لكنّنى عن علم ما فى غد عم « 1 » »
هامش
( 2 ) ترجمه ميان دو هلال ، ترجمه عبارت متن « و انّ كسبه ذلك » است ، مصحّح در پانوشته از نسخهبدل « ا » و « ب » عبارت :
« و ان كان كسبه ذلك » را نقل كرده كه ترجمه آن ، چنين است : « و اگرچه آن تحصيل » .
( 1 ) - ديوان او ، ص 29 ، طبع دار الكتب .