زمانى و اقسام مكانى - كه جهت علوى و سفلى است - تحقّق يافته است ، و اين آيه شگفتانگيزترين كلامى است كه در آن فنّ مقابله رخ داده است ؛ زيرا هرگاه ، هر ضدّى از اضداد واقع در آن را از هر طرف ، مقابل لفظ مرتبط به آن ضدّ ، در طرف ديگر قرار دهى ، فن مقابله به موافق ، تحقق مىيابد ، زيرا « مساء » موافق « عشىّ » نه مخالف آن ، و دخول در وقت صبح موافق دخول در وقت ظهر ، نه مخالف آن است ، و مقابله ، يا اضداد و غير اضداد ، از الفاظ موافق يا مخالف همديگر حاصل مىشود ؛ بنابراين مقابله در اين آيه را اگر مقابله به اضداد فرض كنى ، آن طباق نه مقابله است ؛ زيرا مساء ضدّ صباح و عشاء ضدّ ظهر است ، و مقابله ميان جمله واقع در قسمت دوم ، و جمله واقع در قسمت اول جز با عدول از ترتيب ، تحقّق نمىيابد . زيرا « مساء » را مقابل « اظهار » ( دخول در وقت ظهر ) و عشىّ را مقابل « اصباح » ( دخول در وقت صبح ) قرار مىدهى ، و مقابله عشىّ و اصباح از آن جهت است كه عشىّ نام وقت اول شب ، و اصباح نام وقت اوّل روز است .
و از جمله موارد صحّت اقسام قول خداى - تعالى - است :
« الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ
« 1 »
»
، كه خداى - سبحانه - هيچيك از حالات وجودى را فروگذار نكرده است ، و مانند اين آيه است ، آيه سوره يونس ، كه خداى - تعالى - مىگويد :
« وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً »
« 2 » و ليكن به مقتضاى بلاغت ، ميان ترتيب اين دو آيه ، اختلافى روى داده كه به سبب آن كلام ( در هر دو آيه ) متضمّن ائتلاف گرديده است ؛ زيرا مقصود از ذكر در اينجا ( آيه اول ) نماز است ، و تقديم قيام ، در مورد سخن از نماز لازم است ؛ زيرا در نماز قيام بر آنكس كه مىتواند بايستد ، واجب مىباشد ، و بعد از آن نشستن براى ناتوان از ايستادن ، و به پهلو شدن براى عاجز از قعود است ، و در آيه دوم تقديم حالت به پهلو شدن ، به سبب غلبه ناتوانى در آغاز بيمارى و شدّت آن ، لازم است ، آنگاه كه تا اندازهاى موجب مرض بر طرف گرديد و درد زايل شد ، بيمار بسترى مىنشيند ، و وقتى مرض به كلّى بر طرف شد ، و نيرو بازآمد ، نشسته مىايستد ، و مقصود از دعا در اينجا ( آيه دوم ) نيز نماز است . و اللّه اعلم .
اگر گويى : « اين تأويل جز در صورتى كه ادات عاطفه « واو » باشد ، صحيح نيست ؛ بنابراين چرا از « واو » به « أو » عدول شد ؛ و حال آنكه « واو » موجب تحقّق حسن نسق ، و « ائتلاف لفظ با معانى » مىگردد ، و حسن بيان آن كامل مىشود ؟ » جواب گويم : « تأثير مرض اقسامى دارد :
هامش
( 1 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيه 191 .
( 2 ) - سورة يونس ؛ 10 ، آيه 12 .