تزداد ) « ما تنقص و ما تزيد » ( آنچه را كم مىكند و آنچه مىافزايد ) است .
و نيز از اين قسم است قول خداى تعالى :
« الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ »
« 1 » ، كه خداى - سبحانه - در اين وصف فعل و ترك را با هم آورده ؛ زيرا آنان را به خشوع در نماز و ترك كار بيهوده وصف نموده است ، و اينهمه ، از نوع طباق معنوى است .
قسم سوم طباق كه طباق ترديد است نيز بر دو نوع است : سلب و ايجاب ، و تعريف طباق ترديد آن است كه آخر كلامى كه در آن طباق به كار رفته به اولش بازگردد ، و اگر آخر كلامى بدون طباق به اولش بازگردد ، « ردّ اعجاز بر صدور » است .
از جمله مثالهاى طباق ترديد موجب ، قول خداى تعالى است :
« وَ عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ »
« 2 » ، اين آيه كريمه « مقابله » ( و طباق سلب معنوى « 4 » ) را با هم گرد آورده است ؛ مقابله در صدر آيه در گفتار خداى تعالى :
« عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ »
آمده است ، و كراهت را مقابل حبّ ، و خير را مقابل شرّ قرار داده است ، و طباق معنوى « 5 » در قول خداى
« وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ »
تحقّق يافته ؛ زيرا معناى آيه : « و اللّه يعلم و انتم تجهلون » تقدير گرفته مىشود .
و طباق را قسم ديگرى جز اقسامى كه از پيش گذشت آمده ، و آن اجتماع طباق و تكافؤ در يك كلام است ، و آن به سبب استعمال يكى از دو لفظ متضاد يا متقابل در معنى حقيقى ، و ديگرى در معنى مجازى آمده است ، مانند گفتار خداى تعالى :
« وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ »
« 3 » پس « همود » زمين و « اهتزاز » آن ضدّ يكديگر است ؛ زيرا همود ، سكون مخصوص ، و اهتزاز در اينجا حركت مخصوص است ، و استعمال آن دو لفظ بر وجه مجاز است ، و « ربو » و « انبات » ضدّند ، و استعمالشان بر وجه حقيقت است . و از آن روى گفتيم ربو و انبات ضدّند كه زمين در حالت نزول آب بر آن ، رشد مىكند ، و در آن حالت ، گياه نمىروياند ، و روييدن آن ، وقتى است كه آب از آسمان قطع مىشود ، و هوا رطوبت آب را
هامش
( 1 ) - سورة المؤمنون ؛ 23 ، آيه 302 .
( 2 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 216 .
( 4 ) ظاهرا به نظر مىرسد عبارت متن : « . . . طباق السلب المعنوى » ، تحريف شده باشد ؛ زيرا جمله آخر آيه« وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ »متّصف به طباق سلب است ، و به تأويل طباق ايجاب معنوى مىرود ، و بعيد نيست عبارت : « و الطباق المعنوى » بوده است ؛ چنان كه در پايان شرح آيه ، همين لفظ آمده است .
( 5 ) بر مترجم معلوم نشد كه چرا مؤلّف درصدد آن است كه آيه به تأويل طباق معنوى برود ، و حال آنكه آن متّصف به طباق سلب لفظى است .
( 3 ) - سورة الحج ؛ 22 ، آيه 5 .