و « اعجاز ابن خطيب « 1 » » و شرح اسماء اللّه الحسنى « 2 » » از هم او ( ابن الخطيب ) ، و « التفسير الكبير « 3 » » از همان مؤلّف ، « الكشاف « 4 » » تأليف زمخشرى ، و « شرح اسماء اللّه الحسنى » تأليف ابن ابى البرجان « 5 » ، و « التفسير » تأليف ابن صمادح « 6 » و « تفسير ابن عطيه « 7 » » و « الوسيط فى التفسير « 8 » » تأليف واحدى ، و « اسباب النزول « 9 » » از همان مؤلّف ، و « فوائد القرآن « 10 » » تأليف قاضى عبد الجبّار ، و « امثال القرآن « 11 » » تأليف
هامش
اصل يافتم ، و با علم به اينكه كاتب نسخهها اشخاص مختلفى بودهاند ، لذا نمىتوانم آن اشتباه را به كاتب نسبت دهم ، و صحيح اين است مؤلف كتاب « قاضى ابو الحسن علىّ بن عبد العزيز جرجانى متوفى 366 ه . است ، و شايد بسبب اشتراك لقب جرجانى ميان دو مؤلف ، اشتباه به مؤلف راه يافته است . و پيوسته مثل چنين اشتباهاتى تا زمان حاضر بر بسيارى از بزرگان وارد مىشود ، اين كتاب چندين بار چاپ شده ، و آخرين آن ، چاپ « مطبعة الحلبى » به تصحيح و توضيح استادان : ابو الفضل ابراهيم و على البجاوى سال 1951 م . است .
( 1 ) - نام اين كتاب در نسخه « ا » و « ب » اعجاز القرآن تأليف « فخر الدين بن الخطيب » وارد شده ، و آن « نهاية الاعجاز فى دراية الاعجاز » است ، و درباره علوم بلاغت و شرح اعجاز قرآن است ، و در « مطبعة الآداب » سال 1137 ه . چاپ شده است .
( 2 ) - نسخهاى خطى از آن ، در « دار الكتب المصريّة » به شماره 39 مجامع ( مجموعهها ) موجود است .
( 3 ) - و آن تفسير معروف به « مفاتيح الغيب » است ، و تاكنون چندين بار چاپ شده ، و آخرين آن چاپ سال 1327 ه . است .
( 4 ) - سيوطى در كتاب « نواهد الافكار » ، پس از اشاره به قدماى مفسّران ، درباره او مىگويد :
آنگاه گروهى آمدند كه در علوم بلاغت صاحبنظر بودند ؛ علوم بلاغتى كه به آن اعجاز قرآن مفهوم مىشود و صاحب كشاف سلطان اين شيوه است ، و لذا كتاب وى در بالاترين مرتبت علو قرار گرفته است و بارها چاپ شده است .
( 5 ) - آن كتاب بزرگى است ، كه مؤلّف در آن اسماء خدا را كه بيشتر از 130 اسم مىباشد گرد آورده است . وى سخن دربارهء هر اسم را به سه فصل تقسيم كرده است : فصل اول در استخراج آن ، فصل دوم در راه يافتن به مسالك آن ، فصل سوم در تقيّد به حقايق آن است . و اين ابن بر جان « ابو بكر عبد السّلام بن عبد الرحمن بن محمّد الاشبيلى « متوفّى 536 هجرى است ( كشف الظنون ) .
( 6 ) - از آن كتاب ، در ميان كتابهاى مرجعى كه دارم ، اطّلاع نيافتم .
( 7 ) - او ابو محمّد عبد اللّه بن عبد الحقّ بن ابى بكر بن غالب بن عطيّه الغرناطى متوفّى 542 ه . است ، و كتاب تفسيرش چاپ نشده است .
( 8 ) - نام آن كتاب « المحرّر الوجيز فى تفسير كتاب الله العزيز » است ، از جمله كتابهاى خطّى است ، و در « دار الكتب المصريّة » موجود مىباشد .
( 9 ) - در مصر ، سال 1315 ه . در سه جلد چاپ شده ، و در حاشيه آن كتاب « الناسخ و المنسوخ » ابو القاسم هبة الله بن سلّام چاپ شده است .
( 10 ) - او قاضى ابو الحسن عبد الجبّار بن احمد بن خليل همدانى استرابادى شيخ معتزله در روزگار خود است . وفات وى سال 415 ه . در شهر رى است . و از آن كتاب اطّلاعى نيافتم . و از آن مؤلّف به كتابى كه دست يافتم « تنزيه القرآن عن المطاعن » است ، و شايد اين كتاب همان باشد ، هرچند صحّت انتساب آن به وى مورد ترديد است .
( 11 ) - از آن ، در ميان كتب مرجعى كه دارم ، اطلاع نيافتم . و آن كتاب تأليف ابو الحسن علىّ بن محمّد بن حبيب الماوردى الشافعى ، متوفّى 450 ه . است .