قَد طامَنَ مِن شَخصِهِ ، وقارَبَ مِن خَطوِهِ ، وشَمَّرَ مِن ثَوبِهِ ، وزَخرَفَ مِن نَفسِهِ للأمانَةِ ، واتَّخَذَ سِرَّ اللَّهِ تعالى ذَريعَةً إلَى المَعصيَةِ .
ومِنهُم مَن أقعَدَهُ عَن طَلَبِ المُلكِ ضُؤولَةُ نَفسِهِ ، وانقِطاعُ سَبَبِهِ ، فقَصَرَتهُ الحالُ على حالِهِ ، فتَحَلّى باسمِ القَناعَةِ ، وتَزَيَّنَ بلِباسِ أهلِ الزَّهادَةِ ، ولَيسَ مِن ذلكَ في مَراحٍ ولا مَغدى . « 1 »
وبَقِيَ رِجالٌ غَضَّ أبصارَهُم ذِكرُ المَرجِعِ ، وأراقَ دُموعَهُم خَوفُ المَحشَرِ ، فهُم بَينَ شَريدٍ ناءٍ ، وخائفٍ مَقموعٍ ، وساكِتٍ مَكعومٍ « 2 » ، وداعٍ مُخلِصٍ ، وثَكلانَ مَوجَعٍ ، قَد أخمَلَتهُمُ التَّقيَّةُ ، وشَمِلَتهُمُ الذُّلّةُ فهُم في بَحرٍ اجاجٍ ، أفواهُهُم خامِرَةٌ وقُلوبُهُم قَرِحَةٌ ، قد وَعَظوا حتى مَلُّوا ، وقُهِروا حتّى ذَلُّوا ، وقُتِلوا حتّى قَلُّوا ، فلتَكُنِ الدُّنيا عِندَكُم أصغَرَ مِن حُثالَةِ
شرح
كوچك ، خود را فروتن وباوقار نشان مىدهند وبا جمع كردن دامنهايشان ، خويش را پاك جلوه مىدهند وبه امانتدارى ودرستكارى تظاهر مىكنند وسرِّ ( دين ) خدا را وسيلهاى براي ارتكاب گناهان قرار مىدهند .
دستهء چهارم كساني هستند كه ضعف وزبونى ونداشتن أسباب وامكانات ، آنان را از طلب مقام ورياست دور ساخته واز آن رو كه كارى از ايشان برنمىآيد ، به حالي كه دارند باقي ماندهاند ونام آن را قناعت نهاده وخود را به لباس زهّاد درآوردهاند ، در حالي كه شب وروز آرام وقرار ندارند وأهل زهد وقناعت نيستند .
و [ از اين گروهها كه بگذريم ] مردانى چند باقي مىمانند كه يادِ بازگشتگاه ، ديدگانشان را [ از لذّات اين دنيا ] فرو بسته وترسِ صحراى محشر اشكهايشان را روان ساخته است : يكى ، از مردم گريخته ، كُنج عزلت گزيده است ، وديگرى ترسان ومقهور گشته ، ويكى خاموش ولگامزده است ، ديگرى اندوهگين ودردمند است وبه خاطر تقيّه ( حفظ دين وجان ) در گمنامى به سر مىبرند وخوارى آنان را فرا گرفته است .
چنان است كه [ گويى ] در دريايى شور وتلخ فرو رفتهاند ، دهانهايشان بسته ودلهايشان مجروح است ، از بس پند واندرز دادهاند خسته ودلگير شدهاند ، چندان مقهور شدهاند كه [ در ميان مردم ] خوار وبىقرب گشتهاند وبه قدرى از ايشان كشته شده كه شمارشان كاستى گرفته است . پس ، بايد كه دنيا در ديدهء شما كوچكتر وپستتر از تفالهء برگ درخت
هامش
( 1 ) . المَرَاح : بالفتح ، الموضع الذي يروح إليه القوم أو يروحون منه ، كالمَغْدَى ، للموضع الذي يُغدى منه ( النهاية : 2 / 273 ) .
( 2 ) . قَمَعْتُه : قهرته وأذللته ، الكِعامُ : شيء يجعل في فم البعير ، كَعَمت البعير : إذا شددت به فمه في هياجه فهو مكعوم ( الصحاح : 3 / 1272 وج 5 / 2023 ) .