تسرّب النفاق فيمتّبعي النبيّ صلى الله عليه وآله المؤمنين بمكّة قبل الهجرة . وقول القائل :
إنّ النبيّ صلى الله عليه وآله والمسلمين بمكّة قبل الهجرة لم يكونوا من القوّة ونفوذ الأمر وسعة الطَّول بحيث يهابهم الناس ويتّقوهم أو يرجوا منهم خيراً حتّى يُظهروا لهم الإيمان ظاهراً ويتقرّبوا منهم بالإسلام ، وهم مضطهَدون مُفتَّنون مَعذَّبون بأيدي صناديد قريش ومشركي مكّة المعادين لهم المعاندين للحقّ ، بخلاف حال النبيّ صلى الله عليه وآله بالمدينة بعد الهجرة فإنّه صلى الله عليه وآله هاجر إليهاوقد كسب أنصاراً من الأوس والخزرج واستوثق من أقوياء رجالهم أن يدفعوا عنه كما يدفعون عن أنفسهم وأهليهم ، وقد دخل الإسلام في بيوت عامّتهم فكان مستظهراً بهم علَى العدّة القليلة الذين لم يؤمنوا به وبقوا على شركهم ، ولم يكن يسعهم أن يعلنوا مخالفتهم ويظهروا شركهم فتوقّوا الشرّ بإظهار الإسلام ، فآمنوا به ظاهراً وهم على كفرهم باطناً ، فدسّوا الدسائس ومكروا ما مكروا .
شرح
توجّه به طبيعت فعّال ومؤثّر اجتماع ، سست بودن اين نظر را نشان مىدهد ، چون :
اولًا : دليل قانع كنندهاى وجود ندارد كه ثابت كند نفاق ودورويى در وجود برخى كساني كه پيش از هجرت در مكّه به پيامبر ايمان آوردند وجود نداشته است . ممكن است كسى بگويد كه پيامبر صلى الله عليه وآله ومسلمانان پيش از هجرت ، در مكّه از چنان قدرت ونفوذ واقتدارى برخوردار نبودهاند كه مردم از آنان بترسند واز سر ترس يا به اميد رسيدن به مال ومقامي ، به ظاهر دَم از ايمان بزنند واسلام را دستاويزى براي نزديك كردن خود به مسلمانان قرار دهند . چرا كه در آن زمان مسلمانان خود تحت فشار وستم بودند وبه دست سران قريش ومشركان مكّه ، كه دشمن مسلمانان ومخالف حقّ بودند ، آزار وشكنجه مىشدند . برخلاف وضعيتى كه پيامبر صلى الله عليه وآله بعد از هجرت به مدينه داشت ؛ زيرا زماني كه پيامبر صلى الله عليه وآله به مدينه هجرت كرد ، ياران وهوادارانى از قبيلهء أوس وخزرج به دست آورده بود واز شخصيتهاى نيرومند ومتنفّذ آنها قول گرفته بود كه همان گونه كه از خود وخانوادههايشان دفاع مىكنند از أو نيز دفاع نمايند . اسلام به عموم خانههاى مدينه وارد شده بود ولذا رسول خدا صلى الله عليه وآله مىتوانست با پشتيبانى وحمايت آنان بر تعداد اندكى كه ايمان نياورده وبر شرك خود باقي بودند ، مسلّط شود . اين عدّهء قليل كه نمىتوانستند آشكارا با مسلمانان مخالفت كنند وشرك