لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى »
« 1 » ، والتَّوفّي والاستيفاء هو أخذ الحقّ بتمامه وكماله ، وما تشتمل عليه الآية - من الأخذ والإمساك والإرسال - ظاهر في المغايرة بين النفس والبدن .
ومن الآيات قوله تعالى :
« وَقالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ * قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ »
« 2 » ، ذكر سبحانه شبهة من شبهات الكفّار المنكرين للمعاد ، وهو أنّا بعد الموت وانحلال تركيب أبداننا تتفرّق أعضاؤنا ، وتبدّد أجزاؤنا ، وتتبدّل صورنا فنضلّ في الأرض ، ويفقدنا حواسّ المدركين ، فكيف يمكن أن نقع ثانياً في خلق جديد ؟ وهذا استبعاد محض ، وقد لقّن تعالى على رسوله : الجواب عنه ، بقوله :
« قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ . . . »
الآية ، وحاصل الجواب : أنّ هناك ملكاً موكّلًا بكم هو يتوفّاكم ويأخذكم ،
شرح
تمامى بازمىستاند و [ نيز ] روحي را كه در [ موقع ] خوابش نمرده است [ قبض مىكند ] ؛ پس آن را كه مرگ را بر أو واجب نكرده ، نگاه مىدارد وآن ديگر [ روحها ] را تا هنگامى معيّن باز مىفرستد » . توفّى واستيفا به معناى گرفتن حق به طور كامل وتمام است .
تعبيراتى چون گرفتن ونگه داشتن وفرستادن كه در اين آية آمده ، آشكارا حاكى از مغايرت روح وبدن است .
2 - « وگفتند : آيا وقتي در [ دل ] زمين گم شديم آيا [ باز ] در خلقت جديدى خواهيم بود ؟ بگو : فرشتهء مرگى كه بر شما گمارده شده ، جانتان را مىستاند . آنگاه به سوى پروردگارتان باز گردانيده مىشويد » . خداوند در اين آية يكى از شبهات كفّار منكر معاد را ذكر مىكند وآن اين است كه وقتي ما مُرديم وتركيب بدن ما به هم خورد واعضاى بدن پراكنده واجزاى آن متلاشى شد واز صورت انسان به صورت ديگرى تبديل گشتيم ودر زمين ناپديد شديم وديگر كسى از ما چيزى حسّ وادراك نكرد ، چگونه ممكن است دوباره از نو آفريده شويم ؟ البتة اين شبهه صرفاً يك استبعاد است وخداوند پاسخ آن را به پيامبر خود چنين تعليم مىدهد : « بگو :
فرشتهء مرگ كه بر شما گمارده شده ، جانتان را مىستاند » . خلاصهء پاسخ خداوند اين است كه : فرشتهاى بر شما گماشته شده كه جانتان را مىستاند وشما را مىگيرد وشما در چنگ أو
هامش
( 1 ) . الزمر : 42 .
( 2 ) . السجدة : 10 و 11 .