محفوظة بنفسه - روحه - المجرّدة المنزّهة عن المادّة والتغيّرات الطارئة من قبلها المأمونة من الموت والفساد .
والمتحصَّل من كلامه تعالى : أنّ النفس لا تموت بموت البدن ، وأ نّها محفوظة حتّى ترجع إلَى اللَّه سبحانه كما تقدّم استفادته من قوله تعالى :
« وَقالُوا أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ * قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ »
. « 1 »
فالبدن اللاحق من الإنسان إذا اعتُبِر بالقياس إلَى البدن السابق منه كان مِثلَه لا عَينَه ، لكنّ الإنسان ذا البدن اللاحق إذا قِيس إلَى الإنسان ذي البدن السابق كان عينَه لا مِثلَه ؛ لأنّ الشخصيّة بالنفس وهي واحدة بعينها .
ولمّا كان استبعاد المشركين في قولهم :
« مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ »
راجعاً إلى خلق البدن الجديد دون
شرح
پيوسته دگرگون مىشوند . وهر پديدهء مركّب ، با از بين رفتن يكى از اجزاى تشكيل دهندهء آن ، از بين مىرود . بنابراين انسان در هر آن ولحظهاى غير از آن انساني است كه در آن ولحظهء قبل بوده است ، اما شخصيت انسان به سبب نفس يا همان روح أو ، كه موجودى مجرّد است واز مادّه وتغييرات مادّى به دور ومرگ ونيستى به آن راه پيدا نمىكند ، محفوظ مىماند .
حاصل كلام خداوند متعال اين است كه با مرگِ بدن ، نفْس نمىميرد ، بلكه محفوظ وزنده است تا روزى كه به سوى خداوند سبحان برگردد . اين معنا از آيهاى كه پيشتر گفتيم استفاده مىشود ، يعنى آيهء « وگفتند : آيا آن گاه كه در زمين ناپديد شديم دوباره آفريده مىشويم ؟ بلكه اينان به ديدار پروردگارشان ايمان ندارند . بگو :
فرشتهء مرگ كه بر شما گماشته شده است ، جان شما را به طور كامل مىستاند . سپس به سوى پروردگارتان بازگردانده مىشويد » .
پس ، بدني كه بعدها [ در رستاخيز ] كالبد انسان مىشود ، در قياس با بدن قبلي أو [ در دنيا ] ، مانند آن خواهد بود نه عين آن ، ولى انسانِ داراىِ بدنِ بعدى ، در قياس با انسانِ داراىِ بدنِ قبلي ، عين اوست نه مانند أو ؛ زيرا شخصيت انسان به نفْس وروح اوست وآن ، در هر دو عالم يكى است .
از آن جا كه استبعاد مشركان از زنده شدن مجدد انسان واظهار اين سخن كه
هامش
( 1 ) . السجدة : 10 ، 11 .