در علم اخلاق ايرانيان اطفال مكتب يونانند ، و ارسطو را معلم اين مكتب و شك در تعليمات وى را قريب به كفر دانند .
يكى از محرران بزرگ درين فن - كمت ، نصير الدين است ، كه شرح حالش سابقا سمت گذارش يافت . و در رسالهء مشهورش كه در اخلاق نوشته ، تحقيقات فيلسوفانه در حكمت عملى و ، شايستگى حركات انسانى و ، سعادت و صلاح و ، اسباب اجتناب و احتراز از صفات رديه و معالجهء آن دارد . اما اين مرد بزرگ دانشمند اگرچه به جهت مهارت در همهء علوم شهرتى در ايران دارد ، مانند ساير مردم اين ملك از ترقيات عجيبه كه نتيجهء تجارب فيلسوفيه است بىخبر است .
چنانچه مرقوم شد ، ملت ايرانى كليتا به شعر ميل و شعفى تمام دارند و ، معتقد ايشان است كه فردوسى در رزم بر جميع سبقت گرفته و ، اسكندرنامهء نظامى را ثانى شاهنامه دانند . در شعرائى كه تعليم اخلاق مىدهند ، بلا شبهه سعدى بر همگنان بيش است و از همگان پيش .
لاكن در طبقات عرفا كه در جميع ازمنه و اعصار در اين ملك پيدا شدهاند ، مشكل است تعيين شخص اول نمود . مثنوى جلال الدين مشهور به ملاى رومى ، و اشعار جامى و غزليات حافظ كه سابقا مذكور شد ، شايد ما بين مردم زياده مشهور باشند .
طبقهء ديگر نيز از مشاهير شعرا هستند كه قصيدهسرائى پيشهء ايشان است ، از آن جمله است رودكى و انورى و جمعى از ديگران . هجو در اشعار ايرانيان كم است . اگر چه بعضى ازين قبيل اشعار از فردوسى در هجو سلطان محمود و انورى و بسيارى از شعراى بزرگ منقول است ، لاكن هيچكدام به قدرى نيست كه نام كتاب برآن اطلاق شود .
موسيقى را از علوم مىشمارند ، لاكن از علومى است كه در ان چندان ترقى نكردهاند .
در تأليف نغمات و تناسب القاعات ميزانى دارند ، و آوازها را اقسام مىكنند ، چنان كه بعضى را غمانگيزد و بعضى را نشاط افزا . طرفى از آن را محرك شهوت و برخى ديگر را زائيدهء شجاعت نام نهند . از آلات موسيقى بسيار دارند و ، غالب سازنده و
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 810
مساهمون: سر جان ملكم
ص٨١٠