تا خوب بشود . اما بيمار قبول نكرد . هدايت قلى خان از اين معنى آزرده شده جمعى از ايليات را به شهادت طلبيد ، كه همه قسم خوردند كه مبلغى از مرضى به همين قسم به ضرب و كتك شفا يافتهاند .
بار ديگر كه محرر اوراق به كرند رفت ، هدايت قلى خان مرده و ده پسر گذاشته بود . پسر بزرگش ، محمد على خان امارت داشت ، از وى پرسيدم كه : او را نيز مانند پدر در كوب و كتك و چوب و دگنك شفاى مرضى مدغم است يا نه ؟ گفت : لاشك نكتهء الولدسرابيه ، است . گواه كه مرا از دانش پدر بهرهاى تمام و نصيبى مالاكلام است .
از سلوك وى با مرضى پرسيدم گفت : چون لرزه بيمار را مىگيرد ، او را به چوب بسته به قدر قوت او را مىزنم و ، به اقتضاى مروت نيز از فحش و دشنام تقصير نمىكنم ، تا بدين سبب خوف و غضب احداث حرارت كرده لرزهاى كه ناشى از سردى است دفع مىشود . گفتم : غيراز اهل خود هم كسى به مداوا نزد تو مىآيد ؟
گفت : از حوالى و همسايگان نيز قليلى كه شعورى دارند مىآيند . گفتم : همين كار را برادرهاى تو نيز توانند كرد . گفت : نه بلكه اين كار مخصوص كسى است كه امير قبيله است .
در ساير علوم اهالى حال ايران مثل مردم قديم اين ملكاند . از رياضى كم سررشته دارند و ، نجوم را هم بيشتر به جهت تعيين اوقات و احكام زايجه تحصيل مىكنند و اين عملى است كه جميع ملت از پادشاه و گدا به آن اعتقاد دارند .
قواعد بطلميوس در باب صور و حركات اجرام سماويه و هيئت و سطح زمين معتقد ايشان است .
درين اواخر مختصرى از قواعد كاپرنيكس « 1 » با شرح نيوتان « 2 » در فارسى
هامش
( 1 ) - نيكولس كاپرنيكس ، از منجمين معروف است . در پولند در شعبان هشتصد و هفتاد و هفت هجرى متولد شده است ، و اصلاحكنندهء حكمت فيثاغورث است ( ح ) .
( 2 ) - سرايزك نيوتان ، از انگليس است ؛ تولدش در هزار و پنجاه و يك هجرى و وفاتش در شعبان هزار و يكصد و چهل هجرى اتفاق افتاده است . هرشل حكيم گفته است كه اگر ارسطو بهقدر سرايزك نيوتان عمر مىكرد و به قدر او اسباب علمى و عملى مىداشت ، احتمال مىرفت كه مثل حكيم سرايزك نيوتان مىشد ، و نخستين كسى است كه افلاك را تشريح كرد و ترتيب حقيقى حركات سيارگان را كشف نمود و ، قوت جاذبهء هريك از ستارگان و ثخن و ثقل هريك از ايشان معلوم فرمود ( ح ) .