و صلح لازم دانستى ، به اعتقاد ايشان از مصدر الوهيّت صادر كردى . و بهجهت اينكه اگر خطائى كند راه معذرتى داشته باشد ، مسئلهء نسخ و بدارا به ايشان تعليم كرد و همچنين مؤمنين را گفت كه : از ترجمهء جميع آيات برحذر باشند ، زيرا كه معانى بعضى ظاهر است ، و بعضى ديگر متشابه ، چنانچه در سورهء عمران گويد :
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ
« 1 » و به اين احتياطها سدى مقابل آنها بست .
بالجمله ، محمد ( ص ) را خلقى نيكو و فصاحتى حاضر و شجاعتى باهر و حكمتى وافر بود . در آن وضع كه ملك خود را ديد و اسبابى كه بهجهت انتشار شريعت و استقرار حكومت خود فراهم آورد ، اگر كما ينبغى ملاحظه شود ، هم اعداى او را لازم است كه اقرار كنند كه حقوق احسان او بر اعراب ثابت است . در اول اظهار نبوت او بيشتر اعراب جهال و بتپرست بودند و ، رسوم فواحش « 2 » در ميان ايشان شيوع داشت ، از آن جمله كشتن اطفال اناث بود . در ملك به عداوت و اختلاف و ، در خارج به اهانت و استخفاف مىزيستند . چون به شريعت او گردن نهادند و به بندگى يك خدا گرويدند ، اتفاق مذهب منشاء اتفاق ملت شده در اندك وقتى بر بهترين بلاد روى زمين استيلا يافتند . مقصود از قرآن و وضعى كه نوشته شده است اين است كه : هم كتاب قوانين ملت باشد هم شامل قواعد شريعت . مطلب مصنّف آموختن مردم است لوازم بندگى به خداوند و مراسم زندگى با يكديگر را و ، احكامى كه در آن مندرج است به اعتقاد همهء ملل اسلاميه اصول جميع امور شرعيه و عرفيه است .
در عهد حضرت رسول قرآن نظم و ترتيبى نداشت ، بلكه اوراق متفرقه بود . بعد از فوت او ، خليفهء اول ابو بكر بدون رعايت اوقات نزول آن را مرتب ساخت و ، چون سور با يكديگر ربطى ندارند ، ملاحظهء اوقات نزول نيز لزومى
هامش
( 1 ) - آل عمران ، 6 و 7 .
( 2 ) - فواحش : از حد درگذرنده و نهايت بد ( ش )