آفتاب باشد آن را يوم وسطى گويند . واگر مطالع حركت مختلف شمس بود آن را يوم حقيقي
I
خوانند . وتفاوتى كه ميان اين دو يوم واقع مىشود آن را تعديل الأيام مىخوانند . اما در ابتداى شبانروز خلاف كردهاند :
به نزديك أهل اسلام وجماعتى كه أول ماههاى ايشان
I
مبنى بر رؤيت هلال است ، مبداء شبانروز از زمان غروب آفتاب است ؛ زيرا كه تا آفتاب
I
فرو نرود ماه نو نتوان ديد . پس به نزديك ايشان ، شب مقدم باشد بر روز .
وبه نزديك روم
I
وفرس وجماعتى كه ماههاى ايشان مبنى بر حساب است نه بر رؤيت هلال ، مبداء شبانروز
I
از زمان طلوع آفتاب است . پس به نزديك ايشان ، روز مقدم باشد بر شب . وأصحاب نجوم
I
به اين اعتبار ، اتصالات قمر را با كواكب كه در شب اتفاق مىافتد از برابر روزى مىنويسند
I
كه مقدم است بر آن شب . وبه نزديك عامهء منجمان ، مبداء شبانروز از نيم روز است ؛ زيرا كه ايشان
I
أوضاع حركات كواكب را بر نيم روز نهادهاند در زيجات ودر تقاويم . بدان سبب كه اختلافى
I
كه در أيام واقع مىشود بيشتر به وقت طلوع وغروب شمس است . ودر نيم روز به غير از اختلاف
I
تعديل الأيام نيست به مذهب جمهور ، به خلاف مذهب مولانا محىالدين مغربى كه به نزديك أو آن را وجود نيست .
I
چنان كه بر اثبات اين دعوى در مجسطى خود برهان گفته است ؛ وحق به جانب جمهور است
I
وشرح آن در مقالت پنجم خواهيم كردن .
وبه نزديك هند وبعضي از فارسيان وأهل
I
قتا « 1 » ، ابتداى شبانروز از نيم شب است . وحجت ايشان آنكه مبداء صعود شمس كه رو
I
به طلوع دارد از آنجاست . پس مبداء شبانروز به اختلاف اين مذاهب ، از رسيدن
I
آفتاب است به دايرهء أفق بلد يا به دايرهء نصف النهار كه أفق خط استواست .
I
قسم دوم : در تقسيم شبانروز
أصحاب نجوم هر شبانروزى را به شصت قسم كنند
I
وآن اقسام را دقايق أيام خوانند . وچون شبانروز طبيعي ، سيصد وشصت زمان است كه يك دور
هامش
( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] قنا