نوع دوم ؛ قسمت كنيم جيب آن ارتفاع را بر جيب تمام أو منحط تا ظل معكوس حاصل
I
آيد از آن « 1 » ارتفاع . ومعرفت قطر ظل همان است كه پيش از اين در ظل مستوى بيان
I
كردهايم .
فصل 3 : در معرفت ظلى از ظلى ديگر
واين نتيجهء آن مقدمه است كه در اربعهء
I
اعداد متناسبه بيان كردهايم . پس نسبت ظل أول به مقياس أو ، چون نسبت ظل ثاني است
I
به مقياس أو . پس هرگاه مقياس ظل أول را در مقياس ظل ثاني ضرب كنيم ، حاصل ضرب را اگر بر ظل
I
أول قسمت كنيم ظل ثاني حاصل آيد ؛ يعنى خارج قسمت ظل ثاني باشد وخارج قسمت ظل أول مىشود در صور ثانيه ( ؟ ) . واگر بر ظل ثاني قسمت كنيم ظل أول حاصل شود .
فايده : ظل أول
I
هر ارتفاعى مساوى ظل ثاني تمام آن ارتفاع بود . پس هر مقدار را كه در ظل قوسي ، منحط ضرب كنيم وهمان
I
مقدار را بر ظل تمام آن قوس ، منحط قسمت كنيم حاصل ضرب مساوى خارج قسمت باشد .
I
وبدين سبب أهل صناعت در وضع جدول ظل ، بر ثمن دور اختصار كنند .
مقالت
I
دوم : در معرفت تواريخ ولوازم آن
وآن چهارده باب است :
باب أول :
I
در تعريف روز وشب ، سال وماه وتاريخ
وآن سه فصل است :
فصل أول : در شناختن روز
I
وشب ومبادى اقسام آن
وآن دو قسم است « 2 » :
قسم أول : در تعريف ومبادى شبانروز
اما روز ؛
I
عبارت است از مدت ظهور شمس ، فوق الأرض ؛ يعنى از زمان طلوع نصف جرم آفتاب
I
تا زمان غروب نصف جرم أو . وشب به خلاف اين ، يعنى از زمان غروب نصف جرم شمس
I
تا زمان طلوع نصف جرم أو كه مدت خفاى « 3 » أو بود تحت الأرض . ومجموع هر دو مدت را
I
شبانروز خوانند . وگاه باشد كه روز ذكر كنند واز آن ، شبانروز مراد باشد . وبه نزديك
I
أهل شرع ، روز از زمان طلوع فجر است تا بعد از غروب آفتاب ، به قريب ثلث ساعت
I
گذشته كه مدت زمان صوم باشد . وشبانروز دو نوع است :
يكى فلكى ، وآن مدت يك دور
I
فلك أعظم بود اين را روز طبيعي نيز دانند . وديگر شمسي ، آن مدت يك دور فلك أعظم بود با مقدار مطالع مسير آفتاب . پس اگر آن مطالع ، مساوى حركت وسط
هامش
( 1 ) . " آن " در أصل نسخه دو بار تكرار شده است .
( 2 ) . [ در أصل نسخه : ] قسمت
( 3 ) . [ در أصل نسخه : ] جفاى