به شصت جزو كنند واين را ظل ستينى وظل معكوس خوانند وما ظل ثاني مىگوئيم .
I
بدان سبب كه اين ظل ، عكس آن ظل است ؛ زيرا كه چون آفتاب طلوع مىكند اين
I
ظل معدوم است وبعد از آن موجود مىشود در ثاني الحال ، وآن ظل در غايت طول
I
است . وهر چند آفتاب را از ارتفاع زيادت مىشود اين ظل درازتر مىشود وآن ظل كوتاه
I
تر تا چون ارتفاع شمس به چهل وپنج درجه مىرسد هر دو ظل ، برابر مقياس مىشوند ومساوى
I
يكديگر . باز چون ارتفاع آفتاب ، نود درجه شود يعنى اگر شمس به سمت الرأس رسد ، آن
I
ظل أول معدوم گردد واين ظل به غايت طول برسد .
واز مقياس وى ، خطى مستقيم حاصل شود بر سطحى مستوى ، موازى سطح دايرهء نصف النهار .
اما دايرهء نصف النهار ، آن دايرهء
I
عظيمه است كه بر دو قطب دايرهء أفق گذرد وبر دو قطب معدل النهار ، وسطح أو قايم باشد
I
بر سطح دايرهء أفق ، ونيمهء شرقي فلك را از نيمهء غربى جدا كند ، ودو قطب أو ، دو نقطهء تقاطع
I
دايرهء معدل النهار باشد با دايرهء أفق ؛ واين دايرهء أفق باشد از آفاق خط استوا « 1 » .
فصل
I
دوم : در معرفت جيب هر قوسي وعكس آن ، به جدول
چون خواهيم كه جيب قوسي معلوم كنيم ، از بالاى جدول جيب ، مثل آن قوس طلب كنيم واز برابر أو جيب برگيريم ، اجزا ودقايق وثواني
I
وثوالث . وآن گاه اگر با آن قوس ، دقايق باشد ، در جدول حاشيهء أيمن كه عدد آن
I
تا به شصت نوشتهاند ، از برابر عدد دقايق آن قوس درآئيم وبه ازاى أو از همان جدول كه
I
جيب گرفتهايم دقايق وثواني وثوالث برگيريم وبر آن جيب كه گرفتهايم افزاييم . واگر با دقايق
I
آن قوس ، ثواني باشد : از برابر عدد آن ثواني آن قوس درآئيم در همان جدول
I
وبه ازاى « 2 » أو از همان جدول جيب آنچه يابيم به يك مرتبه منحط گيريم وآن را بر آن جيب افزائيم ؛
I
آنچه حاصل آيد جيب آن قوس باشد .
اما چون خواهيم كه قوس جيبي بدانيم ، مثل آن جيب
هامش
( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] استوار
( 2 ) . [ در أصل نسخه : ] باءزاء