آن كس كه استنباط كرده ، أو را سهو افتاده است . وشارح زيج ايلخانى ، به حسب آن اعتقاد كه مگر اين
I
سخن بطلميوس است به سبب حسن الظني كه أو در سخن بطلميوس بوده است ، خواسته كه
I
به تكلف در اثبات آن كوشد ؛ وچيزى كه آن را حقيقت نبود هرگز به ثبوت نرسد . واين عمل
I
ركنى عظيم است در باب تسييرات كه احكام دلايل عمر بدان منوط است وأحوال آن بر آن مربوط .
I
واينجا سؤالي وارد است وهمان آنكه اختلاف طرق موجب اختلاف تأثير باشد ، وچون مواضع
I
شعاعات مختلف است پس زمان تأثير هر يكى مختلف گردد ؛ ما كدام را اعتبار كنيم . جواب
I
آن است كه وجود هر تأثيرى را مرتبهء معين است كه أو را در آن مرتبه اعتبار بايد كردن . ودر مراتب
I
وجود چهار است : يكى ، ذهني ؛ دوم ، لفظي ؛ سوم ، كتابي ؛ چهارم ، خارجي .
وجود ذهني از همه ضعيفتر است
I
كه به فعل نمىآيد . وجود خارجي از همه قوىتر كه به فعل مىآيد . وآن دو وجود ديگر ميانه حال است
I
كه بعضي به فعل آيند وبعضي نيايند .
ومطارح أنوار نيز بر چهار مرتبه است : يكى ، به درجات
I
سوا ، چون اتصالات تقويم كه دلالت كنند بر وجود ذهني . ديگر ، به طريق ابنصوفى وابوريحان
I
بيرونى كه دلالت كند بر دلالت وجود لفظي . سوم ، به طريق أصحاب احكام كه دلالت كند بر وجود
I
كتابي . چهارم ، به طريق أصحاب علم رياضى كه دلالت كند بر وجود خارجي . وأكثر دلالت نجومى بر اين
I
چهار مرتبه است ومنسوب به اين چهار وجود . مثلًا مراتب تسويهء البيوت نيز چهار است : أول ،
I
به درجات سوا ؛ دوم ، به طريق أهل مغرب ؛ سوم ، به طريق مشهور ؛ چهارم ، به طريق مراكز محققه . ودرجات
I
كواكب نيز بر چهار مرتبه است : أول ، درجهء تقويم ؛ دوم ، درجهء ممر ؛ سوم ، درجهء طلوع يا غروب ؛
I
چهارم ، درجهء مجرى كه آن را درجهء مصحح خوانند . ومراتب تسييرات نيز چهار است : سه به اعتبار
I
درجات سوا چنان كه أول ، انتهاات يومى ؛ دوم ، انتهاآت سنوى ؛ [ سوم ، . . . ] چهارم تسييرات به حسب
I
مطالع غير درجات سوا ؛ وباقي بر اين قياس .
فصل 2 : در معرفت مطارح شعاعات
I
به مذهب ابنصوفى