ختام سورههاى قرآن از ديدگاه بزرگان علم بيان
تمامى بزرگان علم بيان ، اتفاق نظر دارند بر اينكه پايان و ختام سورههاى قرآن مانند ابتدا و آغاز آنها ، در غايت و نهايت زيبايى و كمال قرار دارند ؛ زيرا سورههاى قرآن به بهترين وجه از وجوه بلاغت و به برترين نوع برائت ، پايان يافته است ؛ از بين دعاهاى خالص و حمد به ستايش و تهليل و تسبيح ، در قالب جملههاى موجز و كوتاه ، براى خاطر اينكه طولانى بودن سوره ، آن را اقتضا مىنموده است كه : از امورى كه مناسب با ختام و پايانى آن دانسته ، استفاده نموده و به شنوندگان خود ، نقطهء پايانى كلام و تكميل يافتن مرام و مقصود متكلم را اعلام نمايد .
بنابراين ، پس از بيان اين مطلب ، ديگر شوق و علاقهاى نسبت به تكميل و يا اتمام كلام از جانب مخاطب و شنونده ، باقى نمىماند ؛ زيرا او به مقصود نهايى رسيده است « 1 » .
و ابن معصوم گفته است : آيات آخر سورهها همچون ابتدا و آغاز آنها بر بهترين وجه از وجوه بلاغت و كاملترين آن از جهت تناسب با ختم كلام ، استوار گشته است ؛ مانند : تلخيص و اختصار جملهء مطلوب ، سپس تفصيل آن با موجزترين و كوتاهترين بيان در خاتمهء سورهء فاتحة الكتاب ؛ چونكه بالاترين مقصود از هدايت بندگان خدا ، همان ايمان به خدا و پيروى نمودن از طريقهء استوار و بدور از كجى و انحراف است ؛ انحرافهايى كه سخط حضرت احديّت - جل و علا - را باعث و انسان را در وادى حيرت و ضلالت قرار مىدهد . و اين مطلب در مرتبه اول در جملهء
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ
خلاصه شده . و سپس در
صِراطَ الَّذِينَ
هامش
( 1 ) معترك الاقران ، ج 1 ، ص 75 .