أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ
به طور تفصيل بيان شده است ؛ يعنى : راه آنان كه ما بين نعمت مطلقهء حق كه همان نعمت ايمان و نعمت سلامت و امن از عذاب و غضب رحمان و نعمت دور شدن از اسباب و وسائل گمراهى كه همان دور شدن از معاصى و تجاوز از حدود است ، جمع كرده است .
( و به فلاح ابدى نائل گشتهاند ) .
و همچنين سورهء بقره با دعا ، استغفار ، ابتهال و تضرّع به درگاه خداوند در طلب نصرت و توفيق ، پايان يافته است كه همانا از زيباترين وجه ختام و برترين آن مىباشد .
وى سپس مىگويد : دربارهء ساير پايانى و ختام سورهها خوب تامّل نما كه همچنين در نهايت زيبايى و در آخرين درجهء لطافت مىيابى . اين خاتمه و پايان سورهء ابراهيم - عليه السلام - است كه همانا از روشنترين سبك و روشى است كه با جملهء اختتاميه به تمام مطالب آن اشاره رفته است :
هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِيُنْذَرُوا بِهِ وَ لِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ لِيَذَّكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ
« 1 » .
و همچنين است خاتمهء سورهء « حجر » كه با جملهء :
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
« 2 » پايان يافته است « 3 » .
و ابن ابى الاصبع در اين زمينه ، بيانى بسيار لطيف در مورد براعت و تفوق ختام سورهها و شگفتى آنها دارد كه تمام قرآن را سوره به سوره از اول تا آخر ، ذكر نموده و بر زيبايى آن از جهت تعبير و زيبايى اداى كلمات و اشارات اجمالى ، به طور
هامش
( 1 ) ابراهيم : 52 .
( 2 ) صافات : 180 - 182 .
( 3 ) انوار الربيع ، ج 6 ، ص 325 با تصرف و تلخيص .