گذرا اشاره مىنمايد ؛ زيرا مجال و فرصت زيادى براى بيان مفصّل و ادا كردن حق مطلب نمىيابد . و از همين جهت است كه گاهى اثر تكلّف و تعسّف و اظهار مطلبى بدون دليل و يا نامناسب از وى آشكار و هويدا مىگردد . و از آنجا كه هدفش به اختصار آوردن مطالب است ، از كثرت اختصار ، گاهى دچار تكلّف مىشود . امّا از نظر محتوا و تعمق ، جدا قابل تحسين و تجليل است ؛ زيرا وى - كه رحمت خداى بر او باد - بابى را باز و مطرح نموده است كه احدى قبل از او بدان راه نيافته است .
و مطلب را زيبا و ما فوق خواستهها آورده است .
ايشان بدون مقدّمه مىگويد : « پايان تمامى سورههاى قرآنى در غايت و نهايت زيبايى و كمال قرار دارند ؛ زيرا از مطالب گوناگونى از جمله : تحميد ، تهليل ، مواعظ ، اندرز ، وعده و غير آن تشكيل يافتهاند به طورى كه بعد از شنيدن آنها ، براى نفوس ، هيچگونه شوقى به گفتار ديگر نمىماند .
ايشان سپس خاتمهء سورهها را به ترتيب ذكر نموده و در خاتمه گفته است :
« اين خاتمههاى سورههاى فرقانى است بر سبيل اجمال ، و اگر مىخواستم به تفصيل آنچه را كه از محاسن و فنون و آنچه كه حاكى از استحكام و زيبايى و لطافت مقاطع و رئوس آيات مىباشد ( به طورى كه در هر مقطع و فاصلهاى ، بلاغت به نهايت درجه آن رسيده ) سخن بگويم ، آنگاه لازم مىآمد كه در اين زمينه ، كتاب مستقلى را تدوين نمايم » « 1 » .
و نظر ما اين است كه : « هر جستجوگر خردمند اگر با امعان نظر و تدبّر در دلايل و براهينى كه ابن ابى الاصبع اقامه نموده ، توجه نمايد ، صدق گفتار ايشان را در مىيابد . و چند نمونه هم از اين اشارات در سطور قبل ، از كلام شريف « صدر الدين ابن معصوم » مدنى گذشت .
هامش
( 1 ) بديع القرآن ، صفحات 346 - 353 تاليف ابن ابى الاصبع .