وبنظير فرح ونحوس بر ايشان مستعلى وقهر كرده ، اين غايت ضعيفى بود .
آنگاه أزين حالها مزاج وآميختن اوفتد وآن نتوان دانستن مگر از پس تمامى دربت « 1 » ورياضت بكار بردن آلات اين صناعت « 2 » .
هامش
( 1 ) - دريت ، خد . س . دربت بضمّ دال وفتح باء موحّده بمعنى تمرين وآزمايش است . ودريت بفتح يا كسر دال وفتح ياء مثنّاة بمعنى درايت ودانستن است .
( 2 ) - نظر باينكه مطالب اين فصل يعنى دلائل قوّت وضعف كواكب در نظر احكاميان وعلماى تنجيم اهميّت بسيار دارد وأستاذ ما با مقام استادى واحاطهاى كه خود داشته رؤوس مطالب را با نهايت اختصار وبعباراتى مجمل بيان فرموده كه فهمش براي بسيارى از أهل فنّ تا چه رسد بنوآموزان دشوار است . نگارنده مناسب ديد كه اندكى شرح دهد تا خوانندگان بيشتر وبهتر استفاده كنند . وچون منجمان اصطلاح استعلا واستيلا را درين مبحث زياد بكار ميبرند يادآور ميشوم كه استعلا چهار قسم است وقويتر همهء اقسام آنست كه يكى از دو كوكب قران كننده نزديكتر از ديگرى باشد بذروهء تدوير يا ذروهء أوج . وضعيفتر همه اقسامش آنستكه يكى از دو كوكب در دهم يا يازدهم ديگرى باشد . وقسم سوم آنستكه كوكبى در دهم يا يازدهم طالع بود وقسم چهارم آنست كه كوكبى زبر زمين باشد . ومقابل استعلا را انخفاض گويند . امّا استيلا نظير مزاعمت است وعبارت از اينكه كوكب در درجهاى از برجى باشد كه در آن درجه يكى از حظوظ خمسه يعنى بيت وشرف وحدّ ومثلّثه ووجه بود . مثلا شرف شمس در نوزدهم درجهء حمل است پس گويند كه آفتاب بر درجهء نوزدهم حمل مستولى است .
ودر استيلا چنانكه در ترتيب شهادتها گذشت صاحب بيت را پنج قوّت است وصاحب شرف را چهار وصاحب حدّ را سه وخداوند مثلّثه را دو وخداوند وجه را يكى .
امّا قوّت وضعف كواكب چنانكه أستاذ ما در آغاز اين فصل فرمود بطور كلّى وابسته بدلائل نجومى است . پس اگر همهء دلائل سعد يا بيشتر آنها در كوكبى جمع شود ، نهايت قوّت باشد . وهرگاه همه يا بيشتر دلائل نحوست كه مخالف سعد است يكجا جمع شود ، نهايت ضعف بود . وبنسبتى كه از دلائل سعد ونحوست كاسته شود از قوّت وضعف نيز ميكاهد . اينكه گفتيم قاعدهء كلّى وعمومى است امّا تفصيل وشمارهء جزئيّات در اين باب بدين قرار است كه : قوّت وضعف كواكب بحسب تأثير سه قسم است يكى عظيم اثر وديگر حقير اثر وسديگر ميانه اثر . وهر صنفى را نيز سه مرتبه است أعلى وأوسط وأسفل . پس از اقسام دوگانى 9 قسم بحاصل ميشود . وگويند كه صنف عظيم اثر خواه در قوّت باشد خواه در ضعف ، در مرتبهء أعلى 9 بهره دارد ودر مرتبهء أوسط 8 بهره ودر مرتبهء أسفل 7 بهره وصنف ميانه اثر در مرتبهء أعلى 6 بهره دارد ودر أوسط 5 بهره ودر