وهمچنين « 1 » بتصميم كه عرضش بشمال « 2 » بيشتر از هفت درجه بود أو را نه صميمى نام كنند « 3 » ونه محترق وليكن مقارن آفتاب « 4 » .
حال قمر از شمس چيست
قمر هم چون ديگر ستارگانست بكار تصميم ومقدارش . وبسوختن « 5 » كه بعدش از آفتاب هم بمشرق وهم بمغرب كم از هفت درجه باشد « 6 » ، وبتحت الشّعاع « 7 » چون « 8 » بعدش از آن افزونتر شود تا دوازده درجه كه حدّ ماه نوى است « 9 » بتقريب . وانگاه آن بعدها كه ياد كرديم اندر فاسيسها « 10 » آنند كه
هامش
مقصود أستاذ اين است كه حدّ تحت الشعاع واحتراق اصطلاحى است نظر بغالب موارد وگاه اتّفاق ميافتد كه ستاره در اين حدّ است امّا در احتراق وتحت الشّعاع نيست واين معنى اختصاص بزهره دارد كه هرگاه در غايت عرض شمالي باشد ممكن است كه از وقت تصميم تا احتراق ديدار دهد بواسطهء كثرت روشنى وبزرگى عرض . ودر اين صورت نام احتراق وتحت الشّعاع از أو برخيزد هرچند در حدّ ايشان باشد .
نسخهء خد ( برنخيزد ) بصورت نفى اين معني را مىبخشد كه با وجود پيدا شدن زهره ديدار را باز نام احتراق وتحت الشّعاع باقي است . اين معنى هم اگرچه بيراه نيست ونظير تشريق ميشود كه پيش گفتيم امّا نسخ فارسي وعربى همگى مطابق متن بصورت اثبات است . وتعبير ( هرچند بحدّ ايشان باشد ) كه مفهوم لو وصليّهء عربى ميباشد وهمچنين تنظير ومانند كردن احتراق وتحت الشّعاع بتصميم زهره كه چون عرض شماليش بيشتر از هفت درجه باشد أو را نه صميمى نام كنند ونه محترق ، مؤيّد متن است .
( 1 ) - وهمچنان ، س .
( 2 ) - س ( بشمال ) ندارد .
( 3 ) - نه صميم گويند ، حص .
( 4 ) - ولكن مقارن آفتاب خوانند ، حص .
( 5 ) - ومقدارش بسوختن ، س .
( 6 ) - كه بعدش از آفتاب كم از هفت درجه باشد هم بمشرق وهم بمغرب ، س :
( 7 ) - الشّعاعى ، س .
( 8 ) - وچون ، خد .
( 9 ) - نو است ، حص .
( 10 ) - واسيسها ، س . قاسمهااند ، خ . تحريف است . رجوع شود بصفحهء 211 . در كفاية التعليم مينويسد درجهاى فاسيس نزد بطلميوس از مطالع فلك مستقيم است ونزد بعضي از درجات سوا .
فاسيس اوّل از اجتماع در بعد تا 12 درجه وفاسيس دوم تا 45 درجه وسوم تا 90 درجه وچهارم تا 135 درجه وپنجم تا 180 درجه . وبتقسيم ديگر فاسيس اوّل از استقبال در قرب تا 45 درجه ودوم تا 90 وسوم تا 135 وچهارم تا 168 وپنجم تا 180 درجه . آنگاه باجتماع باز رسد . وهر يك از قرب وبعد پنج قسم است هر قسمي را بتازى مركز خوانند وبرومى فاسيس .