آنگه مردمان لغت تازى مانندگى را هر شبى را از شبهاى ماه تازى نامها بيرون آوردند . وعرب باديه از آن ياد نكردند مگر اندكى . وتكلّف وسردى اندر آن سخت پيداست .
پس سالهاى اين گروهان چگونهاند
اين پيداست از آنچ پيشتر گفتيم اندر باب ماههاى ايشان ونسيئ وكبيسهها « 1 » . واين آنست كه سال از دو بيرون نيست ، يا قمري يا شمسي . وقمري از دوگونه بيرون نيست . نخستين ساده كه دوازده ماه باشد چنانك مسلمانان بكار همى دارند ونيز تركان بر سوى . واندازهء اين قمري ساده بر حال ميانگى سيصد وپنجاه وچهار روز [ است . آنگاه گاه پنجاه وسه آيد وگاه پنجاه وپنج بىقصد مردمان اين زيادت ونقصان روز را . وديگر ] « 2 » گونه از سال قمري نسيئ كرده وسيزده ماه شده « 3 » . واينرا هندوان وجهودان بكار دارند ، ونيز يونانيان اندر روزگار قديم وتازيان بجاهليّت « 4 » وكافرى . وامّا سال شمسي روزگارش سيصد وشصت وپنج است با كسرى « 5 » كه نزديك چهار يك روز است . وأو را روميان وسريانيان وقبطيان وپارسيان وسغديان بكار هميدارند ، ولكن باستعمال كسرش بر خلاف « 6 » هميشوند ، وهر كسى ازيشان راهى ديگر هميگيرد « 7 » .
تاريخ چيست
تاريخ وقتي باشد اندر زمانه سخت مشهور كه اندرو چيزى بوده است چنانكه خبرش اندر امّتى بر امّتان « 8 » پيدا شد وبگسترد ، چون ديني يا « 9 » كيشى نو شدن ويا دولتي مر هر گروهى را پيدا شدن يا حربي بزرگ
هامش
( 1 ) - خ ( ها ) ندارد .
( 2 ) - عبارت ميان دو نشان از روى خ وبقرينهء ع افزوده شد .
( 3 ) - خ ( ماه ) ندارد .
( 4 ) - اندر جاهليّت ، خ .
( 5 ) - وكسرى ، خ .
( 6 ) - كسرش مخالف ، خ . كسرش خلاف ، خد ،
( 7 ) - وهر كسى راه ديگرى هميگيرند ، خ .
( 8 ) - بر اومّتان ، خد . اندر راستى بايشان پيدا شد ، خ . ما التّاريخ ، وقت من الزّمان مشهور قد حدث فيه ما انتشر ذكره في امّة أو أمم من ظهور ملّة أو حدوث دولة أو حرب عظيم ، ع .
( 9 ) - ويا ، خ .