هامش
بنسخهء چاپى آثار الباقية اعتمادي نيست زيرا غلطهاى فراوان دارد وپارهاى از كلمات بشكلى كه در اين نسخه ديده ميشود از قبيل حنتم وزبّى يا زبّاء بزاء معجمه وتشديد باء يا تخفيفش هيچكدام در كتب لغت عربى بمعنى أسامي شهور جاهلي عرب بنظر نرسيد .
در كتب لغت عربى نيز گاهى براي اسم يكماه چند كلمه ضبط شده است . مثلا قاموس در مادّهء ( رنّ ) مينويسد : « الرنّى كربّى الخلق كلّهم وبلالام اسم لجمادى الآخرة » . ودر ( ربّ ) مىگويد « واسم الجمادى الأولى ربّى وربّ والآخرة ربّى وربّة وذي القعدة ربّة » . ودر ( هوع ) مينويسد « وكغراب اسم ذي القعدة » . ودر ( ورن ) ميگويد « ورنة اسم ذي القعدة » . ودر ( حنّ ) مينويسد « وحنين كامير وسكيّت وباللّام فيهما اسمان لجمادى الأولى والآخرة » .
از لسان العرب وتاج العروس نيز برميآيد كه أدباء ولغويّين در أسامي شهور جاهلي سخت اختلاف دارند .
نگارنده از روى اين اختلافات احتمال ميدهد كه بيشتر ماههاى جاهلي بحسب أقوام وقبائل ولهجه ودورههاى مختلف كه از أسباب سير وتحوّل هر زبانى است چند نام پيدا كرده وهمين معنى منشأ اختلاف أدبا ولغتنويسان شده است .
معمول نبودن شكل واعجام در خطّ عربى تا أواسط قرن اوّل اسلام نيز يكى از علل عمدهء تحريفات واشتباهات است كه خود تفصيلي جداگانه دارد .
بنابر اين ممكن است كه مثلا ماه ذي القعدة را بچند نام : ورنة ، هواع ، ربّة - وهمچنين جمادى الآخرة را بنامهاى :
رنّى ، ربّى ، الحنّين ميخواندهاند كه همه را قاموس ضبط كرده است وشايد نامهاى ديگر نيز داشته باشند .
ونيز ممكن است كه پارهاى از اين نامها از قبيل ربّى ورنّى ، بواسطهء مرسوم نبودن نقطه گذارى يكى تحريف ديگر يا هر دو محرّف كلمهء ديگر باشد ولغتنويسان هر كدام را بتنهائى لغتى درست فرض نموده ودر كتابها ضبط كردهاند . بخصوص آنها كه أصلا عرب نبودند يا از تاريخ زبان عرب بخوبى اطلاع نداشتند .
صحيحترين نامها براي شهور جاهلي عرب كه بنظر ما رسيده ويكبيك آنها را با كتب معتبر لغت وأدب مطابق كردهايم همين است كه أستاذ در اين جدول وميدانى در كتاب السّامى في الأسامي نوشتهاند .
خوشبختى را قديمترين وصحيحترين نسخ تفهيم كه در دست نگارنده بود اگرچه تحريف داشت امّا بأصل صحيح بىشباهت نبود . مثلا خرّان ، ديصان ، جنين ، بجاى خوّان ، وبصان ، حنين .
در أسامي ماههاى ديگر نيز كه خود أستاذ در آثار الباقية وكتاب الهند آورده است از قبيل ماههاى هندى وقبطي وسغدى وغيره اختلاف ضبط كمتر از شهور جاهلي نيست .
اتّفاقا نسخهء تفهيم ما با أصل سانسكريت وضبط كتاب الهند موافقتر از آثار الباقية است .
بهر حال ما قديمترين نسخهء تفهيم را مأخذ قرار داديم وهرجا يقين بتحريف كاتب نبود بحال خود باقي گذارديم . وتحريف شدهها را هم بصورت نسخه بدل ضبط كرديم .
بعد از اين خود أستاذ از روزهاى مشهور خوارزميان گفتگو ميكند امّا أسامي ماههاى آنها را در اين جدول نياورده است .
در آثار الباقية مينويسد كه سال خوارزميان هم شمسي ومانند سال سغدى است وأسامي ماههاى آنها باختصار بدينقرار است :
ناوسارجى ، اردوست ، هروداذ ، جيرى ، همداذ ، اخشريورى ، اومرى ، ياناخن ، ارو ، ريمژد ، ارشمن ، اسبندارمجى .