فصل - در ماه وسال وتاريخها وروزهاى امّتان
ماه چيست
ماه دوگونه است . يكى طبيعي ، ويكى اصطلاحى چنانك مردمان يك با ديگر نهادهاند . امّا طبيعي آنستكه قمر بعدى دارد از آفتاب سوى مشرق يا سوى « 1 » مغرب . وز آنجا برود تا بهمان بعد بدان « 2 » جهت باز آيد ماه تمام شده باشد . ولكن شكلهاى نور اندر قمر مانندهء بعدهاى أو بود از آفتاب . پس ماه آنستكه قمر بدو كرانهء أو بيكى شكل بود از نور ويكى جهت از آفتاب . وبدين مدّت هم برين حال « 3 » سوم بار نبود . ومردمان بعادت از اين شكلها ماه نو گزيدند باستعمال . زيرا كه همچون آغاز است ديگر اشكالها را . وز وى تا بهمچون اوى بشكل وبنهاد بيست ونه روز است ونيم روز وچيزكى « 4 » اندك بر آن زيادت « 5 » وچون نيمهء روز بكار بردن « 6 » ميان روزهاى تمام دشخوار بود ، جملهء دو ماه پنجاه ونه روز شمردند . يكى أزين دو ماه سى روز وديگر « 7 » بيست ونه روز « 8 » . واين تقدير بحسب رفتن ميانه است هم آن قمر وهم آن شمس . وامّا برفتن مختلف چون ماه را بديدار چشم دارى ، بود كه دو ماه پيوسته يا سه ماه ، تمام آيد يا كم « 9 » . وامّا ماه اصطلاحى آنستكه دوازده يك باشد از سال طبيعي يا از آنچ بدو نزديك است .
هامش
( 1 ) - بسوى ، خ .
( 2 ) - بر آن ، خ .
( 3 ) - بدين حال ، خ .
( 4 ) - چيزى ، خ .
( 5 ) - خ ( بر آن زيادت ) ندارد . ع ، ونصف يوم وزيادة عليه يسيرة .
( 6 ) - برند ، خد . نيمهء روزگار بكار بردن ، خ .
( 7 ) - ويكى ، خ .
( 8 ) - خد ( روز ) ندارد .
( 9 ) - معروف اينست كه چهار ماه پىدرپى 30 روز و 3 ماه متوالى 29 روز ممكن است وبيش أزين امكان ندارد .