واين صورت دانستن آنرا آسان كند « 1 » .
چنداند وقتهاى كسوف آفتاب
سه وقت . زيرا كه أو را مكثى نيوفتد چنانك حسّ را پيدا باشد ، ولكن نخستين وقت أو آغاز گرفتن ، ودوم ميانهء أو ، وسوم پاك شدن .
آغاز گرفتن آفتاب از كدام سو باشد
گيرندهء أو قمر است . ورفتن قمر از رفتن أو سبكتر . پس از سوى مغرب بدو هميرسد . ونخستين بسودن أو آفتاب را أزين سو بود . پس آغاز كسوف آفتاب از سوى مغرب باشد وتمامى گشادن از سوى مشرق
هامش
( 1 ) - اختلاف منظر كه آنرا انحراف منظر نيز ميگويند در دايرهء ارتفاع يعنى تفاوت ميان ارتفاع حقيقي ومرئىّ قوسي است از دايرهء ارتفاع ميان طرف دو خطّ كه بمركز كوكب ميگذرند وبفلك البروج ميرسند . يكى از اين دو خطّ از مركز عالم وديگر از محلّ ابصار يعنى سطح زمين كه جاى بيننده است خارج ميشوند . اينجا هم مانند تعديلات بعض محقّقان ميگويند كه اختلاف منظر ميان دو خطّ است كه هر دو از مركز عالم بيرون ميآيند . يكى بمركز كوكب ميگذرد وديگر موازى خطّى است كه از منظر ابصار خارج ميشود . زاويهء اختلاف منظر بنابر اين در مركز زمين وبنابر فرض اوّل در مركز ستاره حادث ميشود . امّا اين دو زاويه همانطور كه در حواشي پيش گفتيم خارجه وداخله ميان دو خطّ متوازى واز اينجهت مساوىاند .
از اين شكل كه نگارنده رسم كرده است اختلاف منظر بهر دو عقيدة معلوم ميشود . نقطهء ( ك ) مركز كوكب ونقطهء ( م ) مركز عالم ونقطهء ( ر ) مركز ابصار وخطّ ( ى ن ) نمايندهء أفق است .
زاويهء ( ا م ح ) كه قوسش ( ا ح ) است بنابر قول محقّقان وزاويهء ( د ك ح ) بنابر مشهور زاويهء اختلاف منظر است .
اختلاف منظر كه در كسوفها ميگويند وآنرا در زيجها اختلاف منظر معدّل ميگويند بنا بر مشهور همان قوس است از دايرهء ارتفاع كه گفته شد . امّا اين قوس در حقيقت مقدار زاويهء اختلاف كه تفاوت ميان ارتفاع حقيقي ومرئى است نميباشد بهمان تقريب كه در حواشي 119 نوشتيم .
يكى از آلات رصدى قديم بنام ذات الشعبتين كه خصوصيّات وشكل آنرا خواجة در شرح مجسطى وخفرى در شرح تذكره بتفصيل باز نمودهاند قديم براي اختلاف منظر بكار بوده است .