اين اختلاف منظر چگونه بود
اختلاف منظر ديدار يكى چيز « 1 » بود بعينه بيكوقت اندر دو جاى مختلف چون جاى نگرستن بدو مختلف باشد « 2 » . پس قمر كه قياس نگرستن بدو « 3 » از مركز زمين كنند بجاى ديده آيد از فلك جز آنجاى كه از روى زمين ديده آيد « 4 » وزينجهت چون اجتماع أو با آفتاب [ قياس ] از مركز زمين كنند أو را اجتماع محسوب خوانند اى بشمار كرده « 5 » . وچون بقياس روى زمين كنند أو را مرئىّ خوانند اى بديدار . واين دو اجتماع را وقت يكى نبود .
ولكن گاه مرئىّ پيش از محسوب بود وگاه از پس چون جايگاه نگرستن بدو از شهرها مختلف است ، گاه قمر همهء آفتاب بپوشاند جايى وبديگر جاى پارهيى وبديگرجاى « 6 » هيچ نه .
هامش
امّا خسوف يعنى گرفتن ماه در استقبال حقيقي حالتي است كه در ذات قمر حادث ميشود بواسطهء پرتو نگرفتن از آفتاب وباختلاف منظرى كه در كسوف ميآيد وابسته نيست . پس هر وقت خسوف واقع شود نسبت بهمهء نقاط باشد وتفاوت تنها در دير يا زود طلوع كردن ماه است نسبت ببلاد شرقي وغربى . پس خسوف در يك آن واقع ميشود امّا اين يك آن نسبت بيكشهر مثلا اوّل شب ونسبت بشهر ديگر زودتر يا ديرتر است .
دو صورتيكه براي خسوف وكسوف در صفحهء پيش رسم شد الحاقى نگارنده است .
( 1 ) - ديدن يك چيز ، خد .
( 2 ) - باشند ، خد .
( 3 ) - باو ، خد .
( 4 ) - كز آنجاى كه از روى زمين ديده نايد ، خ . تصرّف كاتب است .
( 5 ) - شماره كرده ، خ .
( 6 ) - خد ( جاى ) ندارد .