ديگر است ، وبارگاه گرگان بر لب أو ، شهري آبسكون نام « 1 » . ودريا بدو معروفست آنجا . آنگه همى كشنده سوى طبرستان وزمين ديلم وشروان ودر بند خزران وناحيت الّان . وبشهر خزران رسد ، آنجا كه رود آتل اندرو اوفتد . وز آنجا بزمين غزيان « 2 » گذرد « 3 » تا باز بآبسكون رسد . وأو را بنام آنزمين خوانند كه بر لب أو باشد .
ولكن [ پيش ما ] به خزر معروفست « 4 » . وپيشينگان أو را به گرگان دانستند . وبطلميوس « 5 » أو را درياى ارقانيا 63 خواند . وبهيچ دريا نپيوندد ، واندر معموره بطايح وآبگيرهاى بسيار است . وگاهگاه برخى را از آن ، دريااك خوانند ، چون دريااك افاميه ، وآن طبريّه ، وآن زعر بحدّ شام . وچون دريااك خوارزم وايستكول « 6 » نزديك برسخان . واين صورت آنست بتقريب « 7 » .
خطّ استوا كجاست وچه خاصيّت دارد
اين خطّ « 8 » از سوى مشرق اندر آيد بدرياى چين وهند ، وبر چند جزيره گذرد از جزيرهاش . چون از حدّ زنگيان بگذرد بدشت بيابانهاى سياهان اوفتد ، آنك از ايشان خادمان جلب كنند . وز آنجا
هامش
( 1 ) - وبالقرب من طبرستان بحر فرضة جرجان عليه مدينة آبسكون وبها يعرف ، ع . وبارگاه گرگان بلب أو شهري است آبسكون نام ، خ .
( 2 ) - يا ( غزان ) . ثمّ ديار الغزيّه ، ع . همه نسخ بتحريف ( عربان ) نوشتهاند . غوز وغوزيان هم بمعنى غز وغزان در كتاب حدود العالم مؤلّف در سال 372 هجرى مكرّر آمده است .
( 3 ) - گيرد ، خد .
( 4 ) - ولكن اشتهاره عندنا بالخزر وعند الأوائل بجرجان وسمّاه بطلميوس بحر ارقانيا ، ع .
( 5 ) - كه بطلميوس ، خد .
( 6 ) - اسيكول ، خ . ايسكول ، حص . ايسكوك ، ع . اين اختلافات عينا در همه كتب جغرافياى قديم مانند حدود العالم ومسالك وممالك اين خرداذبه وأمثال آنها ديده ميشود . ظاهرا حرف آخر لام است نه كاف وكلمه تركى است مركّب از دو لفظ كول ( گل ، گول ) بمعنى درياچه و ( ايسى ) يا ( ايسيت ) و ( ايست ) باختلاف لهجههاى تركى بمعنى گرم وتشنه . پس ايسيگول يا ايستگول بمعنى درياچهء گرم يا كم آب است . كوك كه ( گوى ) بواو مجهول تلفّظ ميشود هم در تركى بمعنى رنگ كبود آمده امّا اينجا مناسبتر همان ( گول ) بمعنى درياچه است .
( 7 ) - نقشه از روى قديمترين نسخهها عينا نقل شد .
( 8 ) - اين خطّ استوا ، خد .