عبادت چنين خدايى بر صاحب فطرت سالم ناپسند نيست امّا عبادت بتها بركسى كه دركى درست و خردى سالم داشته باشد ناپسند است . « 1 »
ى - مباحثى كه طبرى دربارهء سبك سخن قرآن دارد بسيار طولانى است . بنابراين ، بايد به مطالبى بسنده كنيم كه او گاهى در ذيل تعبيرات قرآنى و دربارهء رازهاى اين تعبيرات آورده ، مثلا در اضافهء اسم به ضمير جمع مخاطب ، در اين آيه از زيبايى معنا سخن مىگويد :
وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ
« 2 » ، « اموال يكديگر را در ميان خود به ناحق نخوريد و براى خوردن بخشى از اموال مردم به گناه ، بخشى از مال خودتان را به حاكمان ندهيد ، در حالى كه مىدانيد . »
طبرى در معناى اين آيه مىگويد : منظور خداوند متعال از فعل مخاطب ، صورت غايب آن است . يعنى بعضى از شما ، اموال بعضى ديگر را نخورند ، و به اين طريق خداوند كسى را كه مال برادرش را مىخورد چنان قرار داده است كه گويا مال خودش را مىخورد ، همانند :
وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ
« 3 » و
وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ
« 4 » كه به معناى غايب است ، يعنى بعضى از شما بعضى ديگر را عيبجويى نكنند ، و بعضى از شما بعضى ديگر را به قتل نرسانند ، زيرا خداوند مؤمنان را برادر يكديگر قرار داده و ازاينرو كسى كه برادرش را بكشد ، گويى خودش را به قتل رسانيده است و كسى كه او را عيبجويى كند چنان است كه خود را عيبجويى كرده است و اينچنين ، عربها گاهى كلمهء نفس را كنايه از برادر و خواهر مىآورند همانند : اخى و اخوك ايّنا ابطش ، منظور اين است كه من و تو با همديگر زورآزمايى مىكنيم تا ببينيم كدام يك قويتريم ، در اينجا گوينده برادر ( اخ ) را كنايه از خودش آورده است ، زيرا به منزلهء خودش مىباشد و از اين قبيل است سخن شاعر :
اخى و أخوك ببطن النّسي * ر ليس لنا من معد عريب
هامش
( 1 ) - همان مأخذ ، ج 11 ، ص 121 .
( 2 ) - بقره / 188 .
( 3 ) - حجرات / 11 .
( 4 ) - نساء / 29 .