بود كه بر حيثيت انگلستان ، كه متأسفانه در اين واقعه اسفبار نقشى درخور تحسين ايفا ننموده بود ، وارد آمد . پيامد ديگر ، حيثيتى بود كه روسيه اكتساب كرد . مطالب ذيل ، كه در يادداشتهاى يوميهء دكتر فوريه ، دهم و يازدهم فوريه ، آمده است مهمتر از آنست كه حذف گردد :
« ترديد نيست كه در اين رويداد « 1 » روسها دخالت بسيار داشتهاند . كشمكش بين روس و انگليس در ايران امرى مستمر است و اينبار پيروزى روسها بيش از حد انتظار بود . چراكه امين السلطان ، به محض آنكه دريافت سياستى را كه تعقيب مىكرد محكوم است ، براى ممانعت از سقوط خويش با زرنگى و هشيارى سياست خود را تغيير داده و با روسها به حسن تفاهم رسيد . در همان روز صدراعظم نتيجهء مطلوب حاصله از گفتگوى خود با وزيرمختار روس را ، داير بر اميد به اعادهء آرامش در كشور در صورت الغاء امتياز ، به دست آورد .
« امين السلطان پس از گفتگوى با وزيرمختار روس ، آقاى « دو بوتزوف »
( M . de Butzof )
، كه سه ساعت به طول انجاميد ، از سفارت روس بازگشت . وى رسمىترين اطمينان را داير به تغيير مشى خود به وزيرمختار داده و افزوده بود كه ممكن است شما به قول من اعتماد نكنيد ، ولى عمليات من در آينده صدق اين گفتار را آشكار خواهد ساخت .
« روسها بايد از اين نتيجهء بزرگ به خود باليده تبريك گويند و آن را به سقوط صدراعظم ترجيح دهند . زيرا شاه به حفظ مقام وى علاقمند بوده و همچنين دو بوتزوف نيز هنگامى كه حمايت روسيه و شخص خود از امين السلطان را در صورت انجام تعهداتش تضمين مىنمود ، كمتر از صدراعظم صداقت نداشت . »
« در اينجا احساسات موافق من نسبت به روسها بر كسى پوشيده نيست . اين احساسات به زمان « مونتهنگرو »
( Montenegro )
و تقريبا بيست سال قبل بازمىگردد . همچنين همگان از محبت من نسبت به امين السلطان و وفادارى نسبت به اعليحضرت آگاهند . بنابراين ، گرچه هيچگاه در سياست فضولى نمىكنم ، ولى ممكن است اجازه داشته باشم كه خوشحالى خود را از حل و فصل اين اختلاف ابراز داشته و بگويم كه جدا اميدوارم اين وضع ابدى و جاودان باشد . »
« شايد بىمورد نباشد كه بيافزايم اين اقدام هنگامى از سوى صدراعظم عملى گرديد كه شاه اخبار تأثرانگيزى از نمايندگان خود در سنت پترزبورگ و قسطنطنيه دريافت . مضمون آن اخبار اين بود كه
هامش
( 1 ) . مشروح جالب سخنرانى وزيرمختار روسيه در جمع سكنهء اروپايى مقيم تهران ، از جمله آقاى آرنشتاين مدير شركت تنباكو ، در ضيافتى كه به دعوت سفارت روس انعقاد يافته بود ، در صفحات 68 - 65 « بيدارى ايرانيان » مندرج است .