بانك شاهنشاهى ايران با بهرهء 6 درصد در 27 آوريل 1892 قرض كرد . بدين قرار ، ساليانه هزينهاى اضافى معادل 30 هزار پاوند ، كه مطلقا زيانبار بود ، بر دوش ملت ايران ، كه هنگام عقد قرارداد از سوى عاقدين ناديده گرفته شده بود ، هموار گرديد . گمركات خليج فارس به عنوان تضمين بازپرداخت اين سود به گرو رفته و قرار شد اصل سرمايه طى چهل سال بازپرداخت گردد . تمامى اين خسارات محض غنى شدن معدودى سوداگر انگليسى و مشتى ايرانى خائن ، يعنى درباريان و وزرا ، به بار آمد .
تنها نتيجهء حاصله از اين ماجراى نكبتبار آن بود كه ايرانيان به رهبرى راهنمايان روحانى خود ، و مهمتر از آن به دلالت عقل و خويشتندارى عالى خويش ، نشان دادند كه تحمل ايشان نيز حد و حدودى دارد و آنچنان كه گمان مىرفت فاقد روحيه و تهور نبوده و از اين پس مىبايست به حساب آورده شوند . من برآنم كه بيدارى ملى ايرانيان ، كه هنوز تحول آن را شاهديم ، از همان زمان آغاز گرديد .
انسان مايل نيست در باب مسئلهء مسئوليت اين امتياز خطرناك كه طى ماههاى فوريه و مه شديدا در « مجلس » مورد انتقاد قرار گرفت و نكات متضاد چندى از سوى سخنرانان - از قبيل آقاى جى . تروليان
( Sir G . Trevelyan )
، و آقايان كانينگهام
( Cunninghame )
، گراهام
( Graham )
، هيلى
( Healy )
، لابوشر
( Labouchere )
- در مورد آن مطرح و به نحوى ضعيف از جانب خزانهدارى پاسخ گفته شد ، بيش از اين سخن بگويد . كسانى كه به پيگيرى بيشتر ماجرا علاقمندند مىتوانند به گزارشهاى « هنسارد »
( Hansard )
از مباحث 22 فوريه ، دوم و بيست و سوم و بيست و ششم مه 1892 « مجلس » مراجعه كنند .
فصلى چنين ابلهانه را ، به عنوان تاريخچهء امتياز تنباكو ، با جملاتى مناسبتر از عبارات خودپسندانهء ذيل ، به نقل از « تابلت »
( Tablet )
مورخ شنبه 21 مه 1892 ، نمىتوان پايان داد :
استقراض ايران
« با خشنودى مىتوان اعلام كرد كه حكومت ايران پيشنهاد دريافت نيم ميليون ليرهء استرلينگ از حكومت تزار را مورد تجديد نظر قرار داده است . اين كشور ترجيح داد پولى را كه قرار است به عنوان غرامت به شركت تنباكو بپردازد ، از سرمايهداران بريتانيايى وام بگيرد . قرار است وامى از بازار لندن جمعآورى و رسما توسط بانك شاهنشاهى ارائه گردد . اين پايان خوش مذاكرات ، كه توسط