تزار قول داده است كه با سلطان در جهت حل و فصل مشكلات مرزى ، و از آن مهمتر ترتيب مسئلهء صادرات تنباكو ، همراهى كند . »
« 11 فوريه : اعليحضرت وزيرمختار روسيه را به حضور پذيرفت و ضمن تأييد سخنان صدراعظم ، رضايت خود را از حسن تفاهم حاصله بين حكومتهاى روسيه و ايران ابراز داشت . »
آخرين مسألهاى كه دكتر فوريه بدان پرداخته مربوط به پنجم آوريل 1896 است ، بدين قرار :
« سرانجام در مورد ميزان خسارتى كه بايد به شركت سابق تنباكو پرداخت گردد ، توافق حاصل گرديد . امروز ، پس از مذاكرهاى طولانى و خستهكننده ، توافقنامهاى بين حكومت ايران و هيأت نمايندگى بريتانيا امضاء شد كه به موجب آن دولت ايران تعهد كرد طى چهار ماه مبلغ 500 هزار پاوند غرامت به شركت سابق بپردازد و در ازاى آن شركت نيز متعهد گرديد قرارداد را ملغى نموده و از تمامى اموال غيرمنقول خود و آن مقدار تنباكويى كه بنا بود به مصرف داخلى كشور برسد ، چشمپوشى كند . ولى چون شركت توسط نمايندگانش در تركيه قراردادهايى براى صدور تنباكو به آن كشور منعقد كرده بود ، از آن مقدار تنباكو نمىتوانست بگذرد مگر اينكه قراردادهاى مزبور فسخ شده و ترتيبى براى جبران ضرر اشخاص ذينفع اتخاذ گردد .
« بدين ترتيب ماجرايى كه كشور را به آشوب كشانيده و آن را به سوى پرتگاه انقلاب سوق داده بود ، خاتمه يافت . ايرانيان پس از گذشت چند روز ، فارغ از اين كابوس در ماه رمضان « 1 » به روزهدارى پرداختند . »
وارد آمدن خدشهاى سنگين بر حيثيت انگليس در ماجراى رسواى تنباكو ، امرى طبيعى و اجتنابناپذير بود . اين امتياز شرارتآميز و بازتابى از بزرگترين بدنامىها براى تمامى افراد ذيربط بود .
شاه ، به علت يك نفع شخصى بىاهميت ، بىهيچ ضرورتى و از سر سهلانگارى بارى سنگين را بر دوش اتباع رنجبر كشور خود نهاد و سرزمينش را در معرض آنچنان خطرى قرار داد كه هنوز دست به گريبان آنست و معلوم هم نيست كه در اين كشاكش تا چه حد توفيق يابد . ضايعات جانى حاصل از برخورد بين شاه و ملت بسيار قابلتوجه بود و ميزان خسارات روحى و نارضايى حاصله از آن هم عظيمتر . حكومت ايران به صاحبامتياز كه خواستار 650 هزار پاوند غرامت بود ، پيشنهاد 300 هزار پاوند نمود و سرآخر اين شركت 500 هزار پاوند خسارت دريافت داشت كه اين پول را دولت از
هامش
( 1 ) . در اين سال ، 1892 ، ماه رمضان در 30 مارس آغاز و در 28 آوريل به پايان رسيد .