نقاط مختلف منطقهء اروپايىنشين مستقر گشته و اعلانى مبنى بر وعدهء لغو امتياز توسط شاه منتشر گرديد . مردم تا حدى آرام گرفتند . امّا ، حاجى ميرزا حسن شيرازى ، مجتهد [ مقيم ] سامره ، تا حصول اطمينان از وعدهء شاه در الغاء قرارداد ، از بازپس گرفتن فتواى تحريم دخان اجتناب ورزيد .
در اوّل ژانويهء 1892 ، حاجى ميرزا حسن شيرازى تلگرافى بلندبالا به ناصر الدين شاه ارسال داشته و ضمن تبريك لغو قرارداد ، مصرانه از وى خواسته بود كه ساير امتيازات اعطايى به بيگانگان را نيز لغو نمايد . امّا ، در اين تلگراف به فتواى تحريم دخان كه خود آن را صادر كرده و كاملا بر ميزان تأثير عميقش بر مردم آگاه بود ، هيچ اشارهاى نرفته بود . ارزش سهام بانك شاهنشاهى به نصف قيمت تنزل يافت . در 3 ژانويه ، شاه ضمن ارسال پيامى جهت حاجى ميرزا حسن مجتهد آشتيانى از وى خواست كه يا در استعمال مجدد تنباكو پيش قدم شود ، يا كشور را ترك گويد . وى شقّ دوم را برگزيد ، امّا هيچ اقدامى در اين راستا ننمود . با شنيدن اين خبر مردم هيجانى بسيار از خود بروز داده و عنقريب به زعامت سيدى معمم ارك شاهى را محاصره كرده و فرياد خشم سر داده به پرتاب سنگ پرداختند .
سربازان به روى جمعيت آتش گشودند كه در نتيجه چند تن ، از جمله آن سيد ، به خاك افتادند . هفت تن از مردم كشته و حدود 20 تن ديگر مجروح شدند . امّا ، جمعيت متفرق گرديد . دو روز بعد حاجى ميرزا حسن آشتيانى ، كه نه شهر را ترك گفته و نه به استعمال دخان مبادرت نموده بود ، از سوى شاه يك انگشترى الماس ، به عنوان آشتى ، دريافت داشت . ولى ، تا زمانى كه از الغاء قرارداد از طريق اعلاميهء صاحبامتياز « 1 » ، كه در آن فسخ قرارداد اعلام و فروشندگان تنباكو جهت اعادهء محصول خود دعوت شده بودند ، اطمينان نيافت از پذيرش انگشترى اجتناب نمود . در 26 ژانويه كه جارچى الغاء قرارداد را رسما در شوارع عمومى صلا داد ، اين خبر با استقبال همگان مواجه گرديد . دو روز بعد ، حدود چهل تن از كاركنان « شركت تنباكوى شاهنشاهى » سابق پست خود را ترك و به اوطان خويش بازگشتند . دكتر فوريه مىنويسد : « بىترديد ايشان تا مدتها بحرانى را كه به محض ورود به ايران از سر گذرانيده بودند ، فراموش نخواهند كرد ؛ خاصه آن كسان كه در روز قيام در ايران حضور داشتند . آنان كه غرامت خوبى دريافت داشته بودند ، با خشنودى ايران را ترك گفتند ، در حالى كه مردم ايران نيز به همانسان شادمان بودند . »
امتياز تنباكو خاتمه يافت ، امّا تبعات آن بر جاى ماند . از جمله پيامدهاى بلاترديد آن لطمهء عظيمى
هامش
( 1 ) . آقاى آرنشتاين . متن اين اعلان در « بيدارى ايرانيان » مندرج است .