اين كشور و مرزهاى امپراتورى روسيه قرار داشته باشد ، كه من تصور مىكنم اكثر ايرانيان نسبت به طرحهاى شوم در مورد تماميت ارضى و استقلال كشورشان « 1 » ، از سوى انگليس ، سوءظن جدى نداشته باشند . گذشته از ارسال قايقهاى توپدار به برخى بنادر خليج فارس ، خاصه بوشهر و بندرعباس ، در برخى مواقع كه بروز ناآراميها محتمل مىنمود ، اعزام 40 تن از سربازان هندى و ارسال يك قبضه توپ ماكسيم ، كه از گارد محل اقامت هيئت نمايندگى انگليسى در بوشهر گرفته شده بودند ، جهت تقويت حفاظت كنسولگرى شيراز « 2 » ، تا آنجا كه اطلاع دارم ، تنها مورد از مداخلهء مسلحانهء انگليس در ايران ، طى اين دوره ، بود .
امّا در رابطه با روسيه ، حالت كاملا متفاوت است . بزرگترين ستايشگران روسيه دشوار بتوانند بهطور جدى معتقد باشند كه اين كشور مشوق آزادى يا خواستار حكومت مردمى ، بدانگونه كه ما اين مفاهيم را درك مىكنيم ، است ؛ يا اينكه اين كشور غيرمتجاوز و غيرجاهطلب است ؛ يا اينكه همواره دقت و وسواس شديدى در پايبندى به وعدههاى خود و احترام به مرزهاى همسايگان ضعيفتر نشان داده است . تمايل آقاى ايزولسكى به حفظ يك حسنتفاهم با انگلستان ، و تمايلى كه رعايت حساسيتهاى انگلستان در ايران از خود نشان داده است ، در مراسلات منتشره در كتابهاى آبى آشكار است و نيز ، از جملهء ديگر دلايل ، وفور پيشنهادات روسيه در مورد اعزام نيرو به تبريز در اكتبر 1908 است - آنچنان كه معلوم شد عليرغم هشدار سر ادوارد گرى مبنى بر آنكه « اين اقدام تأثير بسيار بدى در اين كشور برجاى خواهد گذاشت » - كه با فراخواندن برخى مقامات و نمايندگان روسيه كه به داشتن شديدترين تمايلات نسبت به احساسات ارتجاعى و سياست تجاوزكارانه در ايران معروف بودند ، اثبات مىشود . از جمله برجستهترين اين افراد مىتوان از آقاى دوهارتويگ ، كه زمانى وزيرمختار روسيه در تهران بود و در 15 نوامبر 1908 از آنجا فراخوانده شد و ابتدا توسط آقاى سابلين ، به عنوان كاردار ، و سپس توسط آقاى پوكلوسكى كوزيل ، كه به داشتن تمايلات آزاديخواهانه و احساسات دوستانه نسبت به انگلستان منتسب مىباشد و در 24 سپتامبر 1909 به عنوان وزيرمختار جديد وارد تهران شد ، نام برد . از جملهء ديگر افراد برجسته در اين زمينه آقاى پوختيانف است كه براى
هامش
( 1 ) . معهذا ادب و خوشروئى فوقالعاده و غيرقابلتوجيهى كه حكومت بريتانيا ، در رابطه با حضور طولانى و رفتار متجاوزانهء سربازان روسى در شمال ايران ، از خود نشان داده است بهتدريج منجر به آن گرديده كه ايرانيان انگلستان را نيز نسبت به استقلال خود كاملا بىتفاوت ، اگرنه دشمن ، تلقى مىكنند . نگاه كنيد به مقالهء « انگلستان و اسلام » كه نگارنده براى روزنامهء منچستر گاردين ، مورخ 22 ژوئيه 1910 ، ارسال داشته است .
( 2 ) . تايمز مورخ 26 ژوئيه 1909 .