عين حالى كه هرگونه پيشنهاد صادره از سوى حكومت روسيه با دقت تمام ، توسط حكومت اعليحضرت ، مورد بررسى قرار خواهد گرفت ، ايشان معتقدند كه دادن پول به شاه ، در شرايط فعلى ، بدتر از بيفايده خواهد بود و مفهوم دخالت در امور داخلى ايران را خواهد داشت . » زيرا « احتمال دارد چنين پولى جهت سركوب نهضت ملّى طرفدار مشروطيت به كار گرفته شود » و « پس از مصرف شدن اين پول ، وضعيت به همان بدى هميشه خواهد بود ، اگر بدتر نشده باشد « 1 » . » مليّون با آگاهى از اين مسئله كه روسيه مجددا درصدد اعطاى يك وام - اكنون ميزان وام 200 هزار پوند « 2 » - به شاه است ، به نمايندگان خارجى « 3 » شديدا اعتراض خود را تسليم و اعتراضنامههاى مشابهى نيز براى مطبوعات اروپايى ارسال داشتند .
رشت هم به زودى از الگوى اصفهان پيروى كرد و در 8 فوريه 1909 مليّون به عمارت حكمران حمله و در حالى كه سربازانش در كنسولگرى روسيه پناه گرفته بودند او را به قتل رساندند « 4 » . سپهدار اعظم ، كه چند ماه قبل فرماندهى سربازان شاه در برابر تبريز را بر عهده داشت ، اكنون به مليّون پيوسته و در رأس آنها قرار گرفته و يك حكومت موقت تشكيل داد و هيأتى را به لنگرود اعزام كرد تا يك مجلس محلى در آنجا تشكيل دهند « 5 » . چند روز بعد ، شاهزاده شعاع السلطنه ، برادر شاه ، از اروپا وارد رشت شد و در آنجا مليّون وى را مجبور كردند 1000 دلار به آنها كمك مالى كند و آنگاه اجازه داده شد راه خود را به تهران ادامه دهد « 6 » .
بدين ترتيب ، قبل از شروع مارس 1909 ، چهار مركز بزرگ ملّىگرا در تبريز ، رشت ، اصفهان و لار ، در شمالغربى ، شمال ، مركز و جنوب ايران وجود داشت كه تا آنجا كه مشكلات ارتباطات اجازه مىداد ، كموبيش در هماهنگى با يكديگر عمل مىكردند و در اين نقاط كاملا بر خلاف آن مناطقى كه دچار فتور گشته اقتدار شاه حاكم شده بود ، نظم شايسته و امنيت جاده و مال توسط حكومتهاى موقت تضمين گرديده بود . معهذا ، دو ابر تيره در افق پديدار گشت . از يكسو روسها شروع به اعزام
هامش
( 1 ) . كتاب سفيد ، ص 22 ، شمارهء 52 .
( 2 ) . همان مرجع ، ص ص 34 و 41 ، بخش ضميمهء شمارهء 63 .
( 3 ) . همان مرجع ، ص 42 ، شمارهء 66 . ص 45 ، شمارهء 75 ، ص ص 9 - 58 ، شمارهء 109 و ضميمه .
( 4 ) . همان مرجع ، ص 44 ، شمارههاى 72 و 73 ، بخش ضميمهء شمارهء 108 . در مورد رهبران مليّون رشت ، معز السلطنه و كريم خان ، در زيرنويسهاى بعدى مطلبى گفته خواهد شد .
( 5 ) . همان مرجع ، ص 50 ، بخش ضميمهء شمارهء 81 ، و ص 57 ، شمارهء 108 .
( 6 ) . كتاب سفيد ، [ كد 7333 ] ص ص 52 و 55 ، شمارههاى 87 و 96 .