( بندگانى گرامى و مقرّب هستند كه هرگز پيش از امر خدا كارى نكنند و هرچه كنند به فرمان او كنند ) « 1 » و به بندگان خدا خبر ندهند مگر آنچه را خداوند متعال امر فرموده كه برايشان إظهار نمايند ، چنانكه اين معنى در روايات متعددى آمده كه در بصائر و غير آن مذكور است . « 2 »
و حاصل روايات اينكه خداى تعالى بندگان را امر فرموده كه از ائمهء بزرگوار عليهم السّلام سؤال كنند ، چنانكه فرمايد :
فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ
« 3 » ؛ پس از اهل ذكر بپرسيد چنانچه نمىدانيد . كه بر آنها است كه بپرسند ، ولى امام عليه السّلام لزومى ندارد كه حتما پاسخ گويد ، بلكه به خواستهاش موكول است كه براساس مصحلتى كه مىبيند اگر بخواهد جواب مىدهد و اگر بخواهد از جواب خوددارى مىنمايد ، چنانكه خداى - عزّ و جل - فرمايد :
هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ
« 4 » ؛ اين نعمت و قدرت اعطاى ماست اينكه بىحساب به هركه خواهى عطا كن و از هركه خواهى بازدار . پس امام به مقتضاى آنچه صلاح است از جواب و تقيّه و كتمان و توريه عمل مىكند . و اگر بخواهيم رواياتى كه در هر باب از اين امور وارد گرديده را ياد كنيم ، كتاب طولانى شده ، و از مقصود اصلى باز خواهيم ماند ، و مايهء إطناب خواهد شد ، و شخص عارف دانا را اشاره كافى است ، و در اخبار چيزى كه احتمال منافات با اين معنى را داشته باشد نيافتم مگر دو حديث :
حديث اوّل : آنچه از امير المؤمنين عليه السّلام روايت گرديده كه آن حضرت فرمود : « لو لا آية في كتاب اللّه لأخبرتكم بما يكون إلى يوم القيمة ، و الآية قوله تعالى :
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ
« 5 » » ؛ اگر يك آيه در كتاب خدا نبود هر آينه شما را خبر مىدادم از آنچه خواهد شد تا روز قيامت ، آن آيه فرمودهء خداى تعالى است : خدا هرچه خواهد [ از احكام يا حوادث عالم ] محو و هر چه را خواهد اثبات مىكند و در امّ الكتاب ( آفرينش ) مشيت اوست . و نظير اين از ديگر امامان عليهم السّلام نيز روايت آمده است .
حديث دوم : خبر ابو حمزهء ثمالى است كه در تذكر اوّل گذشت ، از مولايمان حضرت ابو جعفر باقر عليه السّلام كه در آخر آن فرموده : و پس از آن نزد ما وقتى براى آن قرار نداد ،
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ .
و با تأمّل كامل در اين دو حديث واضح مىشود كه هيچ دلالتى بر نفى علم امام عليه الصلاة و السلام به وقت ظهورش نيست .
هامش
( 1 ) . سوره انبياء ، آيه 27 .
( 2 ) . بصائر الدرجات ، 38 ، باب 19 .
( 3 ) . سوره انبياء ، آيه 7 .
( 4 ) . سوره ص ، آيه 39 .
( 5 ) . سوره رعد ، آيه : 39 .