است به معنى « مع - با » باشد ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ
« 1 » ؛ و دارايىاش را با وجود دوست داشتن آن بپردازد . و يا اينكه براى سببيت باشد ، مانند فرمودهء خداى تعالى :
وَ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ
« 2 » ؛ و تا خداوند را به سبب اينكه هدايتتان فرمود به عظمت ياد كنيد .
و كلمهء « مسلم » احتمال مىرود كه منظور از آن اعم از مؤمن [ و مسلمان غير مؤمن ] باشد ، و يا اينكه منظور از آن اخصّ - يعنى مؤمن كامل - باشد . و « النّصيحة » از باب نصح است ، و آن در اصل خلوص مىباشد ، و بدين جهت آن را نصيحت ناميدهاند كه از آميختگى با غرضهاى نفسانى خالص است . و نصيحت گاهى در قصد خير براى منصوح له ( - كسى كه نصيحتش را خواسته ) به كار مىرود ، و گاهى در هر كار يا قولى كه به وسيلهء آن براى منصوح له خير مىخواهد . و « اللّزوم لجماعتهم » : ظاهرا مقصود جماعت امامان عليهم السّلام است ، يعنى مؤمن كسى است كه به تمامى آنان معتقد باشد و به همه اقرار كند ، و اينكه هركس يكى از آنان را انكار نمايد چنان است كه همه را إنكار كرده باشد . « فأنّ دعوتهم محيطة من ورآئهم » : ظاهرا ضمير نخستين به امامان عليهم السّلام برمىگردد و ضمير دوم به مسلمانان ، و محتمل است كه « دعوت » به معنى دعا باشد ، و احتمال دارد كه منظور ، دعوت مردم به ايمان و شناخت دلائل آشكار و آثار روشن امامان عليهم السّلام باشد ، كه ايشانند دعوتكنندگان خلق به سوى خداوند ، و دلالتكنندگان به خداوند با زبان و افعال و صفات و معجزات و كراماتشان . و حاصل از احتمالات ياد شده در معنى حديث چند وجه است :
وجه اول : اينكه اين امور سهگانه چيزهايى هستند كه مىبايست دل هيچ مسلمانى در آنها خيانت نكند ، و اين وجه مبتنى بر آن است كه جمله را انشائيه ، و « على » را به معنى « فى » و نصيحت را به معنى قصد خير براى منصوح بدانيم .
بنابراين امور سهگانه قلبى خواهند بود و كارها و اعمال قالبى و بدنى بر آنها مترتّب مىشوند و از آنها سرچشمه مىگيرند ، و اين حديث شريف در صدد بيان تكاليف قلبى است كه متعلق به مكلّف است و به خداى تعالى و اولياى او عليهم السّلام مربوط مىباشد ، پس اخلاص در عمل راجع به خداى - عزّ و جلّ - است ، و قصد خير براى اولياى او ، و لزوم جماعت ايشان ؛ هر دو به رسول خدا و خلفاى بر حقّ آن حضرت - صلوات اللّه عليهم اجمعين - راجع است ، و اين دو بدينگونه حاصل مىشوند كه دل مؤمن با قصد خير براى آنان و ملازمت همهء ايشان اهتمام داشته باشد ، و دست
هامش
( 1 ) . سوره بقره ، آيه 177 .
( 2 ) . سوره بقره ، آيه 185 .