وجه استدلال اينكه فرمودهء امام عليه السّلام : « از سوى آنان نماز بگزارد . . . » به ظاهر در بيان چگونگى نيكى به والدين در زمان حيات و پس از مرگ ايشان است ، و اين را جمعى از فقهاى ما - كه رحمت خدا بر آنان باد - فهميدهاند ، و چنين ادعا كردهاند كه اين فرمايش در مطلب مورد بحث ظهور دارد ، ولى علّامه مجلسى دوم در كتاب مرآة العقول « 1 » آن را بيان براى چگونگى نيكى نسبت به والدين پس از فوت آنان به شمار آورده است ( دقّت كنيد ) . و ممكن است براى مطلب مورد بحث استدلال كرد به فرمودهء خداى - عزّ و جلّ -
تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى
« 2 » ؛ بر نيكى و تقوا يكديگر را يارى كنيد ، زيرا كه تعاون و همكارى گاهى در مورد يارى رساندن در كارى كه دو نفر مىخواهند انجام دهند به كار مىرود ، و گاهى در مورد شخصى به كار مىرود كه از طرف شخص ديگرى سنگينى كارى را به دوش مىكشد كه سود و صلاح او در آن است ، و نيابت كردن از مؤمن در طاعات و عبادات از همين قبيل است ، چنانكه بر پويندگان راه مستقيم اين مطلب پوشيده نيست . حاصل اينكه از آنچه به عنوان دليل يا تأييد يادآور شديم ، استحباب نيابت كردن از زنده و مردهء مؤمنين و مؤمنات در طاعات و عبادات مستحب ، استفاده مىشود .
و از كسانى كه تمايل به اين قول از آنان ظاهر است شيخ محقق انصارى قدّس سرّه مىباشد ، كه در رسالهء القضاء عن الميّت پس از نقل خبر على بن ابى حمزه گفته است : و ظاهر نماز خواندن از سوى ديگرى ، نيابت كردن از او است ، نه اينكه نماز را به جاى آورد و ثواب آن را به او هديه كند .
پس اين خبر دلالت دارد بر جايز بودن نيابت از شخص زنده در نماز ، و اطلاق صله و نيكى بر آن اشعار دارد بر عموم رجحان نيابت كردن از زندگان در هر كار نيك . آنگاه اگر نماز از سوى زنده جايز باشد ، غير نماز هم جايز خواهد بود چون ظاهرا قول به فرق بين نماز و غير نماز وجود ندارد ، بلكه جايز بودن نيابت در روزهء واجب به سبب نذر از زندگان روايت گرديده ، و اين مطلب در فقيه از عبد اللّه بن جبله از اسحاق بن عمار روايت آمده است ، بلكه عموم نيابت در تمام اعمال واجب - جز آنچه اجماع بر جايز نبودنشان داريم - را مىتوان از اخبارى كه بر مشروع بودن اداى قرض خداوند از كسى كه بر او هست به صورت داوطلبانه استفاده نمود ، سپس مشروع بودن نيابت در مستحبات را به دست آورد ، چون كسى بين اين دو فرق نگذاشته - كه به صورت تبرّع باشد يا نيابت - پس در اين مطلب تأمل كنيد .
هامش
( 1 ) . مرآة العقول ، 8 / 388 .
( 2 ) . سوره مائده ، آيه 2 .