گردم ! پس كى اين كار مىشود ؟ فرمود : البته براى ما وقتى نسبت به آن تعيين نشده ، ولى هرگاه چيزى را برايتان گفتيم ، پس همچنانكه گفتيم شد ، بگوييد : خدا و رسول او راست گفتهاند . و هرگاه بر خلاف آن واقع شد [ نيز ] بگوييد : خدا و رسولش راست گفتند ، دو برابر پاداش خواهيد يافت ، ولى هرگاه احتياج و فقر شديد شد و مردم يكديگر را انكار كردند ، در آن هنگام هر صبح و شام در انتظار اين امر باشيد . عرض كردم : فدايت گردم ! احتياج و فقر را دانستيم ، امّا انكار مردم يكديگر را چيست ؟ فرمود : اينكه كسى به خاطر حاجتى نزد برادرش مىآيد ، پس به غير از آنچه پيشتر با او برخورد مىكرد ، با او ديدار مىنمايد و سخن ديگرى جز آنچه قبلا با او مىگفت از وى مىشنود . « 1 »
مىگويم : مقصود از انتظار فرج در هر صبح و شام ، آن است كه هر وقتى كه ممكن است آن فرج موعود در آن واقع شود ، مىبايست انتظارش را كشيد و بدون ترديد وقوع اين امر در تمام ماهها و سالها امكان دارد ، به مقتضاى امر خداوند تدبيركنندهء دانا ، پس بر همهء افراد خاص و عام واجب است منتظر آن باشند .
و از جمل ه : احاديث مستفيضى است كه از تعيين كردن وقت ظهور نهى مىكند ، كه در همان عنوان ، آنها را خواهيم آورد ، زيرا كه مقتضاى نفى كردن ظهور در مدّت معيّنى از سالها و ماهها خود وقتگذارى ، به گذشت همان مقدار از زمان است و اين به نصّ اخبار رسيده از امامان عليهم السّلام حرام مىباشد و شاهد و مؤيّد اين مطلب است گونههايى از اخبار كه از امامان معصوم عليهم السّلام روايت گرديده است .
از جمله : رواياتى است كه دلالت مىكند بر اينكه وقت ظهور آن حضرت عليه السّلام از امور بدائيه است كه ممكن است زودتر شود يا به تأخير افتد ، به مقتضاى حكمت خداوند دانا ، چنانكه مولايمان حضرت صادق عليه السّلام در روايت حمّاد بن عثمان - كه پيشتر گذشت - به اين معنى اشاره فرموده و نيز احاديثى كه بر آن دلالت داشت ، پيش از اين گذشت .
و از جمله : احاديثى است كه در آنها ، مهيّا كردن اسلحه و مرابطهء دائم امر گرديده ، چون امر كردن به اين دو كار با وجود نااميدى از ظهور در مدّت معيّن بيهوده است و مانند اينها است آنچه از آثار انتظار در اخبار امر گرديده است .
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، 52 / 185 باب علامات الظهور ، ح 9 .