مىگويم : مؤيّد اين احتمال فرمودهء خداوند متعال است :
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ * وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ ؛
« 1 » هركس به روى زمين است فانى است و وجه پروردگار صاحب جلال و اكرام باقى مىماند .
به ضميمهء اخبارى كه تصريح دارد به اينكه امامان عليهم السّلام « وجه اللّه » هستند از جمله :
در تفسير البرهان به نقل از كافى به سند خود از حضرت ابو جعفر باقر عليه السّلام آمده كه فرمود : و ماييم وجه خداوند كه در زمين ميان شما آمدوشد مىكنيم . « 2 »
و نيز از همان كتاب مروى است كه امام صادق عليه السّلام فرمود : خداوند ما را آفريد ، و آفرينش ما را نيكو ساخت ، و ما را صورتگرى نمود و چه خوب صورتگرى كرد ، و ما را ديدهء خود ميان بندگانش قرار داد [ كه شاهد كردار خلق باشيم ] و زبان ناطق خويش گردانيد ، و دست گسترده بر سر بندگانش قرارمان داد كه مايهء رأفت و رحمت بر آنها باشيم ، و ما را وجه خويش نمود كه به وسيلهء ما روى به سوى او شود ، و ما را درى كه بر او دلالت كند ساخت و گنجينهدار آسمان و زمينش گردانيد ، به بركت ما درختان بارور شوند ، و ميوهها مىرسند ، و نهرها جارى گردند ، و از يمن وجود ما باران از آسمان فروريزد ، و گياه از زمين همىرويد ، و به عبادت ما خداى عبادت شده است ، كه اگر ما نبوديم خداوند عبادت نمىگشت . « 3 »
مىگويم : اينكه حضرت صادق عليه السّلام فرموده : به عبادت ما خداى عبادت شده است ، دو معنى محتمل است ، اوّل : اينكه هيچكدام از خلايق آنطوركه شايسته است خداى - عزّ و جلّ - را همانند عبادت ايشان عبادت نكرده است ، زيرا كه معرفتشان به خداى متعال كاملتر از معرفت ديگران است ، پس عبادتشان هم همينطور مىباشد كه كمال عبادت ، فرع كمال معرفت است . بنابراين اگر ايشان عليهم السّلام نبودند خداوند عبادت نمىشد ، حاصل اينكه عبادت كامل براى خداوند متعال منحصر در عبادت آنان است .
دوم : امامان عليهم السّلام راه اطاعت را در تمام عوالم به بندگان آموختند و چگونگى عبادت را تعليم كردند ، تا جايى كه فرشتگان تسبيح و تهليل را از ايشان ياد گرفتند - چنانكه در بخش سوم در حديث نبوى گذشت - پس عبادت آنان سبب عبادت ديگران است ، بنابراين به عبادت ايشان خداى عبادت شد ، و با راهنمايى آنان خداوند شناخته شد . مؤيّد اين معنى روايتى است كه شيخ
هامش
( 1 ) . سوره الرحمن ، آيه 26 و 27 .
( 2 ) . البرهان : 3 / 240 .
( 3 ) . البرهان : 3 / 240 .