مرحلهء چهارم موادّ قضايا وجوب وامتناع و امكان و انحصار موادّ در آنها
مقصود اصلى در اين مبحث ، تقسيم « موجود » به واجب و ممكن و بحث از ويژگىهاى آنها است و سخن دربارهء ممتنع و خصوصيات آن تبعى است .
مباحث اين مرحله در هشت فصل است :
فصل اول
هر مفهومى را كه در نظر بگيريم و وجود را بدان نسبت دهيم از سه حال خارج نيست ، يا وجود براى آن ضرورى است كه آن را « وجوب » گوييم ، يا نفى وجود از آن ضرورى است ( يعنى عدم آن ضرورى است ) كه آن را « امتناع » ناميم ، و يا نه وجود براى آن ضرورى است و نه عدم ، كه آن را « امكان » اصطلاح كردهايم .
اما اين حالت كه براى يك مفهوم هم وجود ضرورى باشد و هم عدم ، غيرمعقول است . بنابراين ، هر مفهومى مفروضى يا واجب است يا ممتنع و يا ممكن ، و اين يك قضيهء منفصلهء حقيقيّه است كه از دو تقسيم دائر بين نفى و اثبات ، حاصل شده است .
بدين ترتيب كه در تقسيم اول گوييم : هر مفهوم مفروضى يا وجود برايش ضرورى است يا نه . و در تقسيم دوم گوييم : مفهومى كه وجودش ضرورى نيست ، يا