فصل هفتم : صور علميّه را چه عاملى بر عقل افاضه مىكند ؟
آنكه صور علميّه را بر عقل افاضه مىكند جوهر عقلى مفارق و غيرمادى است كه همهء صورتهاى عقلى و كلّى نزد او است ، زيرا چنانكه قبلًا گفته شد صور علميّه مجرّد از ماده است و بر نفس افاضه مىشود و بنابراين افاضه كنندهاى دارد كه يا خود نفس است كه از يك سو آن را ايجاد مىكند و از سوى ديگر آن را مىپذيرد و يا امرى است خارج از نفس .
هرگاه فاعل و مفيض آن ، نفس فرض شود ، لازمهء آن وحدت فاعل و قابل خواهد بود كه پيش از اين بطلان آن به اثبات رسيده است . پس نفس ، افاضه كنندهء صور علميّه نيست . حال اگر يك امر مادى را مفيض صور بر نفس فرض كنيم ، مستلزم آن است كه وجود ضعيفتر و ناقصترى را فاعل امرى مجرّد و كامل بدانيم كه اين نيز محال است ، زيرا فاعل بايد از حيث وجود قوىتر از فعل باشد .
گذشته از اين ، فعل علل مادى مشروط به وضع است ، در حالى كه امور مجرّد با وضع تناسب ندارد .
بنابراين روشن شد كه افاضه كنندهء صورتهاى عقلى بر نفس ، جوهر عقلانى مجرّدى است كه از همهء عقول به جوهر فيض گيرنده نزديكتر است و همهء صور عقلى بهصورت عقل اجمالى نزد او است و نفسى كه استعداد تعقّل دارد با آن متّحد مىشود و به قدر استعداد خود از آن صور عقليّه مستفيض مىگردد .