حاضر از معلوم نزد عالم است و عين خارجى ، معلوم بالعرض است و امور مربوط به زمان آينده با صورت خود در ذهن عالم معلوم بالذّات است هر چند كه عين خارجى آنكه معلوم بالعرض است موجود نباشد .
گذشته از اين ، علم خود عين معلوم است و حقيقت آن در مرحلهء عاقل و معقول اين كتاب به خواست خداوند روشن خواهد شد .
دو طرف اضافه علاوه بر تكافؤ در وجود و عدم و قوه و فعل ، در عموم و خصوص نيز متكافىء هستند . مثلًا اگر ابوّت به معنى عام منظور باشد طرف مقابل آن ( نبوّت ) نيز به معنى عام خواهد بود و اگر به معنى شخصى باشد با بنوّت شخصى متضايف خواهد بود .
خاصّهء مهمّ مقولهء اضافه اين است كه بر كليّهء مقولات دهگانه از جمله بر خود ، عارض مىشود . عروض آن بر جوهر مانند پدر و فرزند ، در كم متّصل مانند بزرگ و كوچك ، در كم منفصل مانند بسيار و اندك ، در كيف مانند گرمتر و سردتر ، در خود اضافه مانند نزديكتر و دور تر ، در ايْن مانند بالا و پايين ، در متى مانند قديمتر و جديدتر ، در وضع مانند راستتر و خميدهتر ، در جده مانند پوشيدهتر و عريانتر ، در فعل مانند تيزتر و برندهتر و در انفعال مانند گرماپذيرتر .
5 . اضافه را به « متشاكلة الاطراف » و « مختلفة الاطراف » تقسيم مىكنند .
متشاكلة الاطراف ، اضافهاى است كه طرفين آن يكسان باشد مثل برادر و برادر و همسايه و همسايه ، و مختلفة الاطراف آن است كه طرفين اضافه يكى نباشد مانند پدر و فرزند و بالا و پايين . « 1 »
هامش
( 1 ) . تكرار نسبت در اضافه نبايد با يكسان بودن طرفين اضافه مشتبه شود ، زيرا چنانكه در متن آمده ، چه طرفين اضافه يكسان باشد و چه مختلف ، نسبت موجود بين آنها مكرّر است . بدين معنى كه ، ابوّت ، هنگامى جنبهء مقولى دارد كه نسبت به بنوّت در نظر گرفته شود كه آن بنوّت نيز با ابوّت نسبت جداگانهاى دارد . همين امر عيناً در اضافهء متشاكلة الاطراف وجود دارد با اين تفاوت كه در اين نوع اضافه دو طرف در حقيقت يكسانند ، مانند اضافهء بين دو برادر كه اگر اولى با دومى نسبت برادرى دارد دومى نيز با اولى نسبت برادرى دارد ، يا دو همسايه ، وقتى يكى همسايه ديگرى باشد آن ديگرى نيز همسايهء اولى است با آنكه نسبت همسايگى هر يك جدا از نسبت ديگرى است . در اضافهء مختلفة الاطراف كه طرفين يكسان نيستند ، مانند پدر و فرزند ، باز هم نسبت موجود بين آنها مكرر است ، يعنى نسبت پدرى وقتى ثابت است كه نسبت فرزندى موجود باشد