دارد كه عبارتند از : ماهيت مأخوذ به شرط شىء ، ماهيت مأخوذ به شرط لا ، ماهيت مأخوذ لابشرط .
1 . ماهيت مأخوذ به شرط شىء آن است كه ماهيت همراه با همهء خصوصيات آن در نظر گرفته شود و بر مجموعهء آن خصوصيات صدق كند ، چنانكه ماهيت انسان را مشروط به آنكه مثلًا با خصوصيات زيد باشد در نظر گرفته بر او منطبق كنيم .
2 . ماهيت به شرط لا ، و آن هنگامى است كه ماهيت بدون خصوصيات و به تنهايى در نظر گرفته شود و اين به دو صورت ممكن است ، يكى اينكه صرفاً ذات ماهيت به تنهايى در نظر گرفته شود و از هر چيز ديگر جز ذات آن صرفنظر گردد و اين وجه همان است كه بهعنوان ماهيت به شرط لا در مباحث ماهيت مورد توجه است .
وجه ديگر آن است كه ماهيت به تنهايى در نظر گرفته بشود ليكن بدان صورت كه اگر معناى ديگرى بدان الحاق شد زائد بر آن باشد و داخل در ذات آن قرار نگيرد ، يعنى براى آن امر زائد موضوع قرار گيرد ، اما محمول آن واقع نشود .
3 . اينكه ماهيت بدون هيچ قيد و شرطى در نظر گرفته شود ، نه قيد همراهى چيزى و نه تنهايى آن شرط باشد بلكه بدون هرگونه قيد به نفى يا اثبات تصور شود و آن را لا به شرط گويند .
نهايت فلسفه ( ترجمه نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 155
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٥٥