يادآورى : جهات سهگانهء ياد شده تنها به قضايايى كه محمول در آنها وجود است اختصاص ندارد بلكه با هر محمولى كه به موضوعى نسبت داده شود همراه است ؛ ليكن در فلسفه جز آنچه به وجود و عوارض ذاتى آن مربوط گردد از موادّ سهگانه بحثى به ميان نمىآيد ، زيرا موضوع فلسفه ، موجود از حيث وجود است .
فصل دوم
هر يك از مواد سهگانهء وجوب ، امتناع ، امكان ، يا ذاتى است يا غيرى ( بالغير ) و يا در قياس با غير ، جز اينكه امكان غيرى وجود ندارد . « 1 »
هامش
( 1 ) . پس از آنكه معانى و موارد استعمال وجوب و امتناع و امكان روشن شد ( وجوب و امتناع هر دو تحت عنوان ضرورت قرار گرفته ، يكى ضرورت وجود و ديگرى ضرورت عدم و قبلًا در چند مورد اين نكته يادآورى شده است ) اينك بحث در اين است كه هر يك از اين مواد ، يا بالذّات است يا بالغير يا در قياس با غير ؛ بنابراين جمعاً نُه وجه حاصل مىشود .
الف )
1 . واجب بالذّات
2 . واجب بالغير
3 . واجب در قياس با غير
ب )
1 . ممتنع بالذات
2 . ممتنع بالغير
3 . ممتنع در قياس با غير
ج )
1 . ممكن بالذات
2 . ممكن بالغير
3 . ممكن در قياس با غير .
از اين وجوه نُهگانه يك وجه محال است كه آن امكان بالغير است چنانكه مؤلّف رحمه الله در ابتداى اين فصل يادآور شده و در ضمن متن نيز دليل آن را ذكر كرده است .
بنابراين نسبت وجود به هر موجود از يكى از هشت حالت مذكور خالى نتواند بود . بايد توجه داشت كه امكان در مباحث فلسفى كه در رديف وجوب و امتناع قرار مىگيرد ، همان امكان خاصّ اصطلاحى است