منظور از ذاتى ( بالذّات ) در مورد مواد سهگانه آن است كه وضع ذات شىء با قطع نظر از هر چه خارج از آن است براى اتّصاف به يكى از موادّ كافى باشد ؛ و منظور از غيرى ( بالغير ) آن است كه وضع ذات به تنهايى در انصاف شىء به يكى از موادّ كفايت نكند ، بلكه امرى خارج از ذات ، آن صفت را اقتضا كند ؛ و منظور از « در قياس با غير » آن است كه اتّصاف شىء به يكى از موادّ ، نظر به قياس آن با امرى خارج از ذات وى و به استدعاى غير باشد كه اعمّ از « اقتضاء » است . « 1 »
وجوب بالذّات مانند ضرورت وجود براى ذات واجب متعال كه صرفاً از جانب ذات او است .
وجوب بالغير مانند ، ضرورت وجود ممكن ، كه به اقتضاى وجود علت تامّه آن است ( همچون وجود همهء ماهيات موجود ) .
امتناع بالذات مانند ضرورت عدم محالات ذاتى كه بالذّات قبول وجود نمىكند ، همچون اجتماع نقيضين و ارتفاع آن و سلب چيزى از خود .
امتناع بالغير مانند ضرورت عدم ممكن كه از ناحيهء عدم علت عارض آن مىشود .
هامش
( 1 ) . در مورد اقتضاء و استدعاء رجوع شود به پاورقى 1 ، ص 115